Er bestaat al jaren zoiets als een “Turkse Gemenebest”, een groepering van staten met Turkse cultuur. Turkije is er de spil van en zijn autoritaire president Recip Erdogan gebruikt het om zijn invloed uit te breiden in onder meer Centraal-Azië. En Europa, want EU-lidstaat Hongarije is er waarnemend lid van, samen met de door niemand (behalve Ankara) erkende Turkse Republiek Noord-Cyprus.
De OTS, Organisatie van Turkische staten, omvat naast Turkije nog Azerbeidzjan, Kazachstan, Oezbekistan en Kirgizië. Naast Hongarije en Noord-Cyprus is ook Turkmenistan waarnemend lid. Het idee kwam in 2006 officieel van de toenmalige Kazachstaanse president Noersoeltan Nazarbajev die daar een mogelijk tegengewicht in zag voor de invloed van Rusland.
Alfabet
Er was wel een voorgeschiedenis. Na de implosie van de Sovjet-Unie zocht Ankara al snel om in de nieuwe staten met Turkstalige bevolkingen culturele en meteen economische en politieke invloed te winnen.
Er ontspon zich in de republieken van Centraal-Azië onder meer een alfabet-strijd waarbij Turkije het eigen (het Latijnse) alfabet promootte ter vervanging van het Cyrillisch. Het had voeten in de aarde. In Kazachstan werd in 2017 beslist geleidelijk het Latijnse in te voeren; dat moest dit jaar afgerond zijn maar is uitgesteld tot 2031. Oezbekistan heeft ook een geleidelijke invoering van het Latijnse alfabet ingevoerd, maar het Cyrillisch blijft nog veel gebruikt. In Kirgizië wordt een aangepaste versie van het Cyrillisch gebruikt. In Azerbeidzjan dan is al sinds 2001 een aangepaste, uitgebreide, versie van het Latijnse alfabet in gebruik.
Vorig jaar besliste de Commissie voor een Gemeenschappelijk Alfabet overal een gemeenschappelijk alfabet van 34 letters, gebaseerd op het Latijnse, aan te nemen. Turkije heeft op dat vlak dus grotendeels zijn slag thuisgehaald.
Waarnemers
Dat cultureel-diplomatiek offensief was al in 1992 ingezet met een Top van Turkstalige staten in Ankara, gevolgd door ca tweejaarlijkse conferenties. Op een ervan, die van 2009 in Nachitsjevan (deel van Azerbeidzjan) werd dan de Raad voor Samenwerking van Turkstalige staten opgericht. Oezbekistan hield zich lang afzijdig, tot het in 2019 officieel toetrad tot dit losse gemenebest dat in 2021 werd herdoopt tot Organisatie van Turkische Staten (OTS). Hongarije was al in 2018 waarnemend lid geworden, Noord-Cyprus werd dat in 2022.
Dat Turkmenistan waarnemend en geen volwaardig lid is, ligt uitsluitend aan dat land zelf dat zich vaker geïsoleerd opstelt.
Een andere zaak is de Turkse Republiek van Noord-Cyprus, uitgeroepen na de Turkse interventie op Cyprus in 1974. Die republiek wordt alleen door Ankara erkend. Door Noord-Cyprus als waarnemer op te nemen, komt er een officieuze band tussen de andere lidstaten en deze diplomatieke paria..
Toeranisme
Dus ook tussen EU-lidstaat Hongarije en Noord-Cyprus, beide waarnemers in deze Turkse club. Wat doet Hongarije in die club? Dat heeft onder meer te maken met het door de regering gepromote “Toeranisme”. De in 2009 opgerichte Hongaarse Toeran Stichting geniet de volle steun van Fidesz, de partij van premier Viktor Orban, en van het Hongaarse ministerie van Buitenlandse Zaken. Dat ziet er een promotiemiddel in voor nauwe banden met alle Turkse verwanten
Volgens het Toeranisme zijn diverse volkeren uit Eurazië biologisch en cultureel met elkaar verwant. Finnen, Esten, Hongaren, alle Turkse volkeren, Mongolen, Siberische volkeren… Die moeten naar elkaar toegroeien, ook politiek, aldus de Toeranisten die vooral in Hongarije van zich doen spreken. Het jaarlijkse Kurultaj is het grootste festival dat in dat land plaats vindt.
Zie: https://dailynewshungary.com/kurultaj-hungarian-tribal-assembly-in-bugac/
Ankara-Moskou
Rusland heeft die Turkische solidariteit van vijf gewezen Sovjetrepublieken niet erg geapprecieerd. Moskou trachtte na de implosie van de Sovjet-Unie lange tijd via diverse samenwerkingsverbanden de relaties zo nauw mogelijk te houden. Dat is in Centraal-Azië grotendeels gelukt, met hoogten en laagten. In Kazachstan ontpopte Nazarbajev, in Sovjettijd leider van de Kazachstaanse Communistische Partij, zich bijwijlen als een Kazachs nationalist die de invloed van de talrijke Russische minderheid wou beperken. Maar anderzijds wou hij noch zijn opvolger Tokajev teveel wrijvingen daar rond en schippert Kazachstan, zoals de anderen, tussen de velen die hen het hof maken – naast Turkije en Rusland ook de VS, de Golfstaten en vooral China. De Centraal-Aziatische lidstaten van de OTS zitten ook in het Shanghai Samenwerkingsverband, met China en Rusland.
Kirgizië valt enigszins uit de toon. De jongste jaren zijn de banden met Moskou weer aangehaald en het Cyrillisch blijft er in zwang – een derde van de inwoners spreek dan ook Russisch. Die banden bleken duidelijk bij het driedaags bezoek van de Russische president Wladimir Poetin eind november ter gelegenheid van de top in Bishkek van de Organisatie voor een Collectief Veiligheidsverdrag (CSTO) waarvan ook Kazachstan en Tadzjikistan deel uitmaken, Oezbekistan en Turkmenistan niet. Tadzjikistan behoort cultureel-linguïstisch niet tot de Turkse, wel tot de Perzische wereld.
Azerbeidzjan is een apart verhaal. Dat schopte Moskou al in 1994 tegen de schenen door een oliecontract met westerse bedrijven te sluiten waarbij zijn olie via een pijplijn door Georgië naar de Turkse haven Ceyhan. Het bleef nadien altijd goede maar wel gespannen banden met Moskou onderhouden. Moskou was tot voor kort de traditionele bondgenoot van de Armeniërs, waardoor Bakoe een beroep deed op Turkse hulp (en Israëlische) om de Armeniërs in september 2023 uit Nagorno-Karabach te verjagen. Sindsdien zijn de relaties tussen Bakoe en Ankara bijzonder nauw.
