INTERNATIONALE POLITIEK

De dolingen van Odusseus

Image
IJslands protest voor Alþingi, zetel van parlement, in 2009 (Wikipedia)

Zelfkennis sleutel tot versterkte gemeenschapszin

De wederwaardigheden van de Trojaanse held Odusseus zijn een echte cataloog van verlokkingen en bedreigingen die de integriteit van de mens in gevaar brengen. Het avonturenverhaal van Homeros, gespreid over twintig jaar (en dus een vol volwassen leven in die tijd), dekt een veel diepere laag: een zoektocht naar het ethische zelf.

Odusseus neemt een vrijwel onoverwinnelijke hindernissenvaart. Hij weerstaat verleiding en misleiding (Calypso, de Sirenen), verslaving (de Lotuseters), geweld en kannibalisme (de reusachtige Laistrygonen en de eenogige Polyfemos), hebzucht (Aiolos), afpersing (Kirke), natuurdreiging (Skylla en Charybdis) en hybris (Faiaken).

Odusseus wordt daardoor het symbool van de moreel gedreven wetenschapper, die rationeel naar overleving en zelfkennis zoekt (ook als hij zich soms te buiten gaat aan uitdagende houdingen). Hij zoekt de mens, als mens en als zingever, als ik een titel van Jaap Kruithof mag gebruiken. En blijft daardoor trouw, aan de menselijke natuur, aan zichzelf, aan zijn liefde voor Penelope – die, tussen haakjes, een nog groter toonbeeld is van onvoorwaardelijke lotsbepaling.

‘Inwijding’

Dat soort zoektocht heet gemeenzaam een initiatierite. Soms vertaald als inwijding, maar de godsdienstige notities die de term dan oproept zijn niet noodzakelijk. De Franse socioloog Emile Durkheim legt juist de nadruk op de versteviging van de samenhang in een gemeenschap, los van welk soort rite gehanteerd wordt. In Les formes élémentaires de la vie religieuse (1912) behandelt hij rituele voorschriften en vieringen als een volwaardige, gemeenschappelijke werkelijkheid met eigen wetmatigheden en al dan niet besefte doelstellingen. Zij dienen in de eerste plaats als herhaling van de maatschappelijke kracht.

Dat lijkt erg op sociaal darwinisme, op een collectieve erfelijkheidsleer. Maar als je die – tijdsgebonden – schil wegneemt van zijn benadering (waartegen ook Max Weber verzet aantekende) – kun je stellen dat de kernzin overeind blijft: “Het gaat er wezenlijk om dat riten middelen zijn om de samenhang van de gemeenschap geregeld te herbevestigen. (…) Mensen die zichzelf verbonden voelen, deels door bloedbanden, maar nog veel meer door gedeelde belangen en tradities, komen bijeen en worden zich bewust van hun ethische eenheid”.

Daar zit ongetwijfeld een grote waarheid in. En toch gaat het ook de enkeling rechtstreeks aan, het is niet alleen overgave of beroezing die de samenhang versterken, vooral de vrije wil en het doorzettingsvermogen zijn de gronddrijfveren. Want in het eerste geval gaat het enkel om thuiskomen (zoals Odusseus eindelijk weer Ithaka bereikt). In het tweede geval gaat het om een diepere menselijke verwerving van inzicht en harmonie. Niet door een terugkeer naar een verloren toestand (de tijd voor de “erfzonde”, zeg maar, die in het geval van Odusseus de gedwongen oorlogvoering tegen Troje is en de uitdaging der goden, die de tijd van vrede, geluk en liefde opbraken), maar door een ruimere verbondenheid tussen alle mensen (“Alle Menschen werden Brüder”).

Ik kwam tot dat besef omdat ik “thuiskomen” nooit aantrekkelijk heb gevonden. Als halve wees diende een huis om eten te krijgen en te slapen, nieuwsgierigheid dreef me de straat op. Later de wereld in. Mijn huis is gewoon een opslagplaats van boeken en papier geworden, het zal wel mijn onrust en nomadische geest zijn die me altijd weer wegdreef van dorp en land en werelddeel.

IJslands?

Zo ben ik op een blauwe maandag begonnen IJslands te studeren, drie jaar lang. Tot hilariteit op de redactie, die altijd weer dezelfde vraag stelde: “Waarom Ijslands ?” Mijn stokantwoord leidde steevast tot onbegrip: “Omdat ik daar niks kan mee doen”. “Dat is toch tijdverlies ?” Integendeel, ik heb ook altijd betreurd dat vakken als Gotisch of Sanskriet uit het universitair aanbod geweerd werden, zodra de deskundige terzake op emeritaat ging. Juist omdat het schijnbaar zinloos is, ligt er veel zin verborgen in mij onbekende culturen, tradities, vreemde gebruiken.

Toen ik vorige week Flessenpost uit Reykjavik las van Laura Broekhuysen die om de liefde naar IJsland is verhuisd en zich ontzettend ontheemd voelde, dat was pas een openbaring. Ik was al gaan meebetogen voor de ‘Althingi’ (het parlementsgebouw) om de bedenkelijke ministerpraktijken aan te klagen tijdens de grote financiële crisis van 2008-2009, en had tot mijn verbazing vastgesteld hoe vreedzaam, vriendelijk, om niet te zeggen kneuterig, maar toch vastberaden de IJslanders hun leiders de mantel uitveegden. De betogingen, soms wel 20.000 man (één op acht bewoners van de hoofdstad), baadden in een merkwaardig familiale sfeer. Er werd gelachen, gekweeld door overjaarse protestzangers, ijsjes gegeten, baby’s en peuters in buggy’s en rug- of buikzakken mochten rustig mee op het Austurvöllurplein, er werd wat geknabbeld en gekout, terwijl wat verderop anarchisten voedselpakketjes uitdeelden aan de armlastigen vóór het grootste warenhuis van de stad.

Geen baldadigheden, geen dronken gelal (nochtans ligt de Vínbuðin, de staatsdrankenwinkel – het blijven gek genoeg lutheranen, ook al bestaat er een Semitische kerk die maar één geloofspunt heeft: het afschaffen van de kerkbijdrage, ook al ken ik geen volk dat bijgeloviger is, ze geloven in trollen, jólasveinar – de dertien kerstmannen -, de kindvretende kat van moeder Grýla, kobolden), geen handgemeen; een moord in Ijsland is goed voor jaren verslaggeving, want ze gebeuren nauwelijks). Protest op het lieflijke af dus, maar wel effektief. De regering viel, de verantwoordelijken van de de drie grote banken (Kaupthing, Landsbanki, Glitnir) werden een voor een voor de rechtbank gedaagd, en het land herstelde zich wonderlijk snel van een munthalvering en een forse inzinking van het BBP.

Reykjavik is niettemin een uitzondering, de enige stad op het eiland (de tweede stad, buiten de Reykjavikzone, is Akureyri, met goed 18.000 inwoners, zowat Middelkerke). Broekhuysen woont in een afgelegen fjord, maar trekt dan in in Reykjavik. Een kloof: “In de stad valt het vanzelfsprekende van de mens me op: het is zijn natuurlijke habitat (…) de soort te midden van zijn soorteigen oplossingen”. En je blijft als buitenstaander, vreemdeling en inwijkeling uitgesloten: “Ik ondervond hier zelf hoe moeizaam het is om verbinding te maken met een bevolking waar je niet bij hoort, hoe emotioneel uitputtend het is om kinderen op te voeden in een andere cultuur, om nog maar te zwijgen over de taal, die alles wat gewoonlijk automatisch gaat ingewikkeld maakt”. Zo ontstaat vervreemding in de kleinste gemeenschap, het gezin, de familie.

Kinderen hebben een andere leefwereld, zijn immers volledig ingepast in hun nieuwe wereld. Ze hebben andere riten, zijn anders georiënteerd, anders “geïndoctrineerd”, leggen andere taalnuances – de communicatie barst. Het is een gevoel dat ik nog scherper aanvoelde in Mongolië.
En toch probeer je te begrijpen hoe het overleven daar bij min dertig in februari functioneert, je deelt het niet, je peilt, je probeert het ontzag te aanvaarden dat de Mongool voor elke geest op een heuvel, een kopje of een berg opbrengt. Er is trouwens een leuke kant aan dat bijgeloof: op elke top moet je je rechterringvinger in een glas vodka steken, een druppel over de linkerschouder wegschieten om de geest vredig te stemmen, en dan het glas in één geut uitdrinken. Ik heb veel heuvels beklommen.

Maar is er dan geen mogelijkheid om met die veelheid aan culturen en de grote borstweringen die ertussen liggen tot gezamenlijke inzichten te komen, en het verschijnsel mens beter te doorgronden ?
Toch wel. Door abstrahering. Broekhuysen heeft het geluk dat ze conservatorium gedaan heeft. Muziek smeedt andere banden, niet noodzakelijk zachtere zeden, wel nieuwe gemeenschappen, “gelederen”. Broekhuysen ondervindt het bij een zes uur durend String Quartet No. 2 van Morton Feldman. “Concertzaal wordt fjord. Onze zintuigen krijgen rust, maar voordat ze dat in de gaten hebben vertonen ze allerlei stuiptrekkingen, puur als reactie op het feit dat het duurt en duurt, omdat we nu eenmaal reageren. Gêne, verveling, professionele interesse claustrofobie, frustratie, angst: het komt allemaal langs”.

Maar zo wordt een eenheid gesmeed van de hardnekkigen die blijven spelen, al stroomt het zweet hun van de rug en kreunt een violist van de pijn, en de hardnekkigen die blijven luisteren, al “voelt het onetisch aan, het kijken naar mensen die worden gekweld – hoe zelfgekozen ook”. Samen sluiten ze laatkomers uit, want die zijn er niet bij betrokken, “ze hebben immers geen benul, geen recht van spreken”.

Sterkte en vloek

Daarin liggen de sterkte en de vloek van groepsvorming: de afwijzing van de soortgenoot. Net daarom is individuele verdieping in de ideeënvorming, in de esthetische ervaring, in de openheid naar de andere mens even noodzakelijk. Riten zijn maar goed als ze het eigen oog openen, als ze niet afgestemd zijn op conformisme, op aanpassing aan een (ideologisch, wetenschappelijk, religieus, onbevraagd) model.

Een feest is maar een feest als je spontaan wil inschakelen. Begrip en wederzijds begrip gaan stukken trager, zoals het uitstel dat de beproevingen van Odusseus veroorzaken, zoals het moeizaam aanplanten van boompjes op IJsland. Hun “groei is als een bijzonder trage stop-motionfilm: we zien tussenstanden, niet de beweging zelf, het is te langzaam om bij te benen. Maar na verloop van tijd kun je steeds meer tussenstanden traceren”.
De nieuwe kijk op elk groeiproces, ook van de mens, ligt in een omkering van waardering en blik: net de ander wijzigt zienderogen, zijn ritme, zijn tonus, zijn tempo, zijn modaliteit; je stemt je af op zijn geheel van wereldopbouw. Dat is echte verbondenheid, echte verdieping, echte openheid, echte communicatie, echte zingeving.

De “doling” is dan geen trial and error meer, en zeker niet “de duistere kant van de Verlichting” (het fundamentalistisch gelijk) dat de norbertijn Rony Ceulemans meent te ontwaren in Tertio. Die stelt elke rationalistische zoektocht gelijk met sciëntisme, al reikt hij zelf het antwoord op zijn onzekerheid aan: het is Ludwig Wittgenstein die inderdaad de beperking van onze kennisdrang aandroeg als evenwicht: “Es gibt allerdings Unaussprechliches. Dies ‘zeigt’ sich, es ist das Mystische” (Tractatus Logico-Philosophicus, 6.522). Maar daarover kun je dus niet spreken, alleen abstraheren. Of, zoals Wittgenstein eind jaren dertig aan zijn vriend Rudolf Koder schreef: “We beginnen met de muziek die we spelen mis te verstaan. Dat betekent niet meer dan dat we nu naar innerlijke stemmen kunnen luisteren die ons aanzetten om door praktijk ons begrip op te bouwen. (…) Luister aandachtig en volg wat die stemmen zeggen. Dan zul je genuanceerder horen, en zo meer weten en jezelf beter leren kennen” (“Dich immer besser in Dir auskennen”). Zelfkennis is de sleutel tot versterkte gemeenschapszin.

Print Friendly, PDF & Email

Laatste bijdrages

Val van cruciale grensstad is vernederende nederlaag voor het militair regime van Myanmar

Operatie 1027 heeft in Myanmar voor een kentering gezorgd. Sinds oktober 2023 heeft de opmars van de anti-junta-coalitie van het Arakan-leger (of AA, een voornamelijk Rakhine-groep), het Myanmar National…

Print Friendly, PDF & Email

Angst en beven van Teheran tot Tel Aviv: de opera.

Driehonderd drones of meer, plus een niet gespecifieerd aantal ballistische missielen (maar van de tragere soort, gemakkelijker op te sporen dan de supersonische raketten die Iran ook heeft) die…

Print Friendly, PDF & Email

Met zijn militaire aanval op Israël, speelt Iran Netanyahu in de kaart

Zaterdagavond laat lanceerde Iran een luchtaanval op militaire faciliteiten in Israël – de eerste rechtstreekse Iraanse aanval op Israëlische bodem ooit. De actie zat er al een tijdje aan…

Print Friendly, PDF & Email
De trein naar het Imperium.

You May Also Like

×