Over de atoombommen in het Midden-Oosten.
De “Samson Option” was sinds decennia een van de best bewaarde publieke geheimen in de zozeer met geheimen doorvlochten conflictenknoop van het Midden-Oosten. Dat betreft het Israëlische kernwapenprogramma en het feit dat het, ook al heeft het nooit tot het Non-proliferatieverdrag over Nucleaire Wapens (NPT) willen toetreden, sinds de jaren zestig van vorige eeuw een aantal atoombommen bezit waarvan het aantal. geschat wordt tussen de zestig en de vierhonderd kernkoppen. Israël voert in dat kader een politiek van “doordachte dubbelzinnigheid”: het ontkent niet dat het kernwapens heeft en wil het ook niet bevestigen. Wel beweerde het onverdroten “niet het eerste land te zullen zijn dat nucleaire wapens in het Midden-Oosten brengt.” In november 2023 deed Erfgoedminister Amihai Eliyahu zich in het tumult van de Gaza oorlog nochtans opmerken met de suggestie een atoombom op Gaza te gooien. Dat was zo goed als impliciet toegeven dat Israël die wapens bezit. De jonge minister werd ook meteen gestraft door premier Netanyahu.
Arsenaal
Hoeveel zijn het er? Een tiental jaren geleden dacht men meestal aan een driehonderdtal kernbommen. Men weet ook zogenaamd niet dat die ontwikkeld dan wel geproduceerd en opgeslagen liggen in het complex bij de kernreactor van Dimona in de Negevwoestijn.
Geschatte soorten en aantallen zijn terug te vinden in de gespecialiseerde pers, en ook op Wikipedia.
De Amerikaanse journalist Seymour M. Hersh publiceerde er in 1991 een boek over, The Samson Option, Israel, America and the Bomb. Het diepe geheim zelf was in 1986 al uitgebracht door een Israëlische technicus, Mordecai Vanunu, die als straf daarvoor in het Israëlische equivalent van een vergeetput geworpen werd. (Wij kwamen Vanunu nog tegen in het instituut in Jeruzalem waar hij wellicht ten eeuwigen dage in een soort van huisarrest leeft.)
De Samson Optie was zo genaamd naar de Samson uit de Bijbel (Rechters 13-16) die, gevangen door de Filistijnen en tussen twee dragende zuilen van een tempel geketend waar drieduizend vorsten en notabelen bij elkaar zaten, de zuilen naar zich toetrok en het dak van de tempel deed neerstorten op zichzelf en de aanwezige Filistiijnen. Vertaald: Israël moest de Bom hebben om, als het ooit dreigde overrompeld te worden door zijn buurlanden, zijn vijanden te kunnen vernietigen, desnoods door ze mee te nemen in de eigen vernietiging.
Toch was het geheim. Dat de Israëlische bom oorspronkelijk ontwikkeld was tegen de zin van de Amerikanen (die later natuurlijk zouden helpen) met de hulp van Frankrijk, en na 1967 met Zuid-Afrika, was bekend aan wie het wilde weten. De vraag was hoeveel ze er hadden. De suggestie een algemene kernwapenvrije zone te maken in het Midden-Oosten, alle landen inbegrepen, volstond om gepatenteerde diplomaten aan het giechelen te krijgen.
Het bezit van de Bom was intussen maar een eerste luik van wat de Israëlische nucleaire strategie zou worden. Het kwam er nu op aan te beletten dat andere staten in het Midden-Oosten hetzelfde zouden doen, en daarmee de Israëlische voorsprong in afschrikking annuleren. Dus toen Irak onder Saddam Hoessein de kernreactor Osirak bouwde (reactor in 1976 gekocht van Frankrijk) lanceerde premier Menachem Begin op 7 juni 1981 de operatie Opera om Osirak weg te bombarderen. Hij deed dit vanuit het vermoeden dat Irak die reactor zou kunnen gebruiken voor de behandeling van plutonium, en de productie van atoomwapens. Dit werd de zogenoemde Menachem Begin-doctrine.
In 2007 werd ze nog eens geactualiseerd onder premier Ehud Olmert met het bombardement op een Syrische nucleaire installatie, een interventie die weinig tot geen internationale opschudding veroorzaakte.
Sjah en Ayatollah
Wat bleef, was Iran.
Iran werkte onder de sjah al aan een nucleair programma, in de jaren vóór de revolutie. Sjah Mohammed Reza Pahlavi, de tweede van zijn “dynastie”, regeerde Iran sinds 1941 (met een klein maar interessant intermezzo in 1953: toen de hervormingsgezinde premier Mohammad Mossadegh door de CIA, op aanvraag van de Britse geheime dienst MI6, in een samen georganiseerde staatsgreep afgezet werd omdat hij de Iraanse olie-industrie genationaliseerd had, die onder Britse controle stond). De sjah probeerde met alle middelen Iran te moderniseren, en een nucleair programma hoorde daarbij, net als vriendschappelijke betrekkingen met Israël. De revolutie van 1979, die al snel gekaapt werd door de islamistische sjïetische clerus, kwam voor allen als een verrassing. Het nucleaire programma werd stopgezet. Amerika en Israël werden de vijand. De Islamitische revolutie had bovendien als roeping de “reactionaire en anti-islamitische” Arabische regimes rondom ten val te brengen. Hoewel veel zoniet alles in veertig jaar “revolutie” veranderde, werd die roeping nooit officieel herroepen. En hoewel het lot van de Palestijnen de meeste Ayatollahs worst zou wezen, bleef Israël vervloekt worden tijdens het vrijdaggebed in Qom en Teheran, en veranderde er weinig of niets in de termen van de lopende scheldpartij.
In een wat optimistische poging tot “regimewijziging” van de principieel vijandige ayatollahs werd Saddam Hoessein in Irak aangemoedigd — onder meer door de V.S. — om het regime iin 1980 in een snel oorlogje weg te vegen. Die oorlog duurde acht jaar en eindigde onbeslist, met honderdduizenden doden — en de beslissing van de ayatollah Khomeiny om dat verlaten nucleaire programma weer op te starten. Luttele tijd later startte een sindsdien ononderbroken campagne in Israël tegen Iran als doodsvijand van de Joodse staat. Niet onmiddellijk maar langzamerhand werd duidelijk dat in hoofdzaak het nucleaire programma van het Iraanse regime geviseerd werd. En de belofte, als permanent deel van de vrijdagse scheldpartij, Israël van de kaart te zullen vegen.
Bewijzen dat Iran aan een atoombom werkt, wat Teheran blijft ontkennen, zijn tot nog toe niet geleverd. Wel wordt er langs alle kanten driftig naar gezocht, en heeft die zoektocht een heuse berg aanwijzingen in die richting opgeleverd. Iran heeft het NPT tegen proliferatie ondertekend, en is daardoor onderworpen aan reglementeringen en controles van het International Atomic Energy Agency, IAEA, de waakhond over atoomwapens van de Verenigde Naties. De IAEA heeft Teheran al herhaaldelijk verweten dat het gevraagde informatie over zijn programma’s niet lost, en berekent, op basis van wèl bestaande informatie, dat Iran wel degelijk aan kernwapens werkt, en dat het ook niet meer zo ver verwijderd is van zijn eerste echte atoombommen. De raketten die die atoomkoppen kunnen dragen heeft het Iraanse leger al — dat isi een van de aanwijzingen dat het ook kernkoppen aanmaakt. Hoe lang het regime daarvoor nog nodig heeft is dan de grote vraag — dit alles heeft te maken met hoeveelheden verrijkt uranium, die Iran produceert in uiterst geheime, ondergrondse fabrieken. Een recente schatting van het IAEA zei dat dit nog een jaar of twee kon duren. Beweringen van Israëlische diensten daarentegen hielden het op een paar maanden. Daarop baseerde de Israëlische regering dan ook, naar eigen zeggen, het ontketenen van haar oorlog tegen Iran.
Iran grootmacht in de regio?
Waarom dit — het al dan niet bestaan van de Iraanse Bom — internationaal en niet alleen voor Israël belangrijk is, kan men van een kaart aflezen. Het Midden-Oosten is verdeeld in een reeks van kleine tot middelgrote maar sterk verzwakte staten (Irak, Syrië, Egypte), Turkije en een snel maar laattijdig modernizerend Saoedi-Arabië. Pal in het midden daarvan ligt een groot en ondanks alles modern land, Iran, dat bovendien aanspraak maakt op het leiderschap van de Islamitische wereld, dit in rechtstreekse concurrentie (sjia- tegen soenni-islam) met Saoedi-Arabië.
Iran zit bovendien op een van de drie grootste oliereserves ter wereld, ongeveer 13,3% van de wereldwijde reserves.
Als dat land dan ook nog kernwapens zou bezitten, zou het niet alleen onbetwistbaar de regionale grootmacht worden — en rechtstreeks tegenover die andere kernmacht Israël staan –, maar het zou ook militair bijna onaantastbaar zijn, op de manier van Noord-Korea: wat dàt land zich kan veroorloven sinds het atoomwapens heeft, is niemand in het Midden-Oosten ontgaan.
Voor Israël zou dit betekenen dat het in de regio zijn strategische voorsprong met de atoombommen zou verliezen, wat de hele inspanning van het nucleaire programma in Dimona zou devalueren. Als afschrikking zou het dan opnieuw alleen de conventionele oorlogvoering hebben, met de F-35 gevechtsvliegtuigen en de bommen en Iron Domes van de Amerikanen. Zeker zouden ze dan nog steeds een afschrikwekkend leger hebben dat, zie de oorlog in Gaza, zeer wel bewapend en tot alles in staat is, maar hetzelfde is dat niet.
Vandaar de diabolisering van het in Westerse ogen toch al onsympathieke Iraanse regime, en de verdoken oorlog in afwachting van de openlijke die we net mochten meemaken.
Premier Benyamin Netanyahu en, onder hem, ministers als Ehud Barak (Defensie) of Moshe Ya’alon (Vice-premier) noemden een nucleair Iran — of zelfs een in potentie nucleair Iran een onaanvaardbare, existentiële bedreiging voor Israël. Ook de Joods-Israëlische openbare opinie (de Israëlische Palestijnen tellen hierin niet mee) vindt bijna unaniem dat men Iran moet beletten kernwapens in handen te krijgen. De discussie onder politici draait om de vraag hoe dat te bereiken. Niet alleen in Israël: de consensus omvatte al gauw de Westerse bondgenoten van Israël, Europeanen en Amerikanen. De VS en de Europeanen hebben Iran economische sancties opgelegd en zoeken diplomatieke oplossingen. Het JCPOA — Joint Comprehensive Plan of Action — van 2015, werd voor wat het was algemeen als een groot succes verwelkomd — behalve door Israël. Het was een internationaal akkoord met Iran, in een samenwerking van de vijf + 1 permanente leden van de VN Veiligheidsraad (China, Frankrijk, Rusland, UK en VS) plus Duitsland en de Europese Unie. Het akkoord beoogde het Iraanse nucleaire programma onder controle te brengen. Dit onder meer door het beperken van de Iraanse verrijking van uranium tot een zeker niveau, wat het maken van een atoombom moeilijk tot onmogelijk zou maken. De controle door het VN-agentschap voor kernwapens IAEA zou groen licht mogelijk maken voor het opheffen van de lopende sancties tegen Iran. Dat groen licht van het IAEA kwam begin 2017, tot grote opluchting van de internationale gemeenschap en niet het minst van Iran, dat hiermee opnieuw aan de opbouw van een economie kon beginnen denken. Evenwel.
Op 8 mei 2018 kondigde VS president Donald Trump aan dat de VS zich terugtrokken uit het akkoord van 2015, en dat ze niet alleen de bestaande sancties behielden maar ze bovendien gingen uitbreiden tot het hoogst mogelijke niveau. Teheran verklaarde zich op dat moment bereid om over wat dan ook te praten met de Europeanen om te proberen de schade te beperken na de Amerikaanse ommezwaai. De Europeanen en China zouden het akkoord blijven navolgen, Rusland was zeer ontstemd en noemde de actie van Trump “een grove schendiing van het internationaal recht.” Sindsdien was de onwil in Teheran om nog te praten met VS president Donald Trump, die zich als notoir onbetrouwbaar had getoond, evenredig aan de geleden teleurstelling. Toen in 2021 de nieuwe president, Joe Biden, opnieuw onderhandelingen begon met Iran om opnieuw bij de overeenkomsten van 2015 aan te knopen, wilde dat niet echt meer lukken en alleszins niet meer op tijd.
Intussen was Israël al lang begonnen met de eerste fase van zijn oorlog, met name met geheime operaties, aanvallen met computervirussen, moorden op essentiële Iraanse wetenschappers en militairen, en beperkte luchtaanvallen, om het Iraanse nucleaire programma te stoppen. Dit in afwachting van de echte oorlog die het Iraanse regime ten val moest brengen en alle vooruitzichten op een eigen Iraans kernwapen zou wegvegen — daarvoor echter, schatten de Israëlische regeringen en hun generaals, hadden ze de hulp van de Verenigde Staten nodig, want de installaties die de bom in Iran zouden produceren zijn in de loop der jaren diep in en onder de bergen verstopt. Of nog beter: daarvoor was de beste oplossing als de VS die oorlog zelf voerden. Dat werd Washington dan ook bij herhaling gesuggereerd, maar in de VS wilden presidenten Barack Obama, Donald Trump I en Joe Biden daar niet van horen. Het was eigenlijk aan Israël zelf om de boel ter plaatse zo te verzieken dat Amerikaanse deelname aan een oorlog met Iran een realistische optie zou worden. De oorlog in Gaza ging daarbij helpen.
Oorlog is daarbij, dat weten we, voor Bibi Netanyahu persoonlijk de beste verdediging. Het is min of meer het enige middel dat hem rest om de Israëlische bevolking bijna unaniem aan zijn kant te krijgen: als de Joodse Staat op het spel staat sluiten de rangen zich. En voor Netanyahu, zij het niet direct voor de Israëli’s, bleken de veel geciteerde domino’s deze keer de gewenste kant uit te vallen. De Gaza-oorlog bracht de bondgenoten van de Palestijnen in het geweer of ze nu voor. Hamas waren of niet. De sjiïetische Hezbollah militie in Libanon beschoot Israël met haar Iraanse raketten, en verloor de daaruit volgende oorlog die beide kanten al jaren hadden voorbereid. Meteen was ook de Syrische Hezbollah dodelijk verzwakt, zodat die het regime van Bashar El Assad niet langer overeind kon helpen houden. De val van Bashar betekende de neutralisatie van Syrië, en daarmee waren de belangrijkste vooruitgeschoven defensies van Iran tegen Israëlische luchtaanvallen zo goed als uitgeschakeld. Zodat Netanyahu kon beginnen dagdromen: als hij Gaza palestijnenvrij kon maken en opnieuw bezetten, en op dit moment met een extreem verzwakt Iran afrekenen, het nucleaire programma ervan tegelijk met de Islamitische republiek uitschakelen, dan zou zijn vriend Donald Trump hem vast de Palestijnse Westbank cadeau doen, die hij volgens zijn regeringsprogramma dient te annexeren.
Op dat eigenste ogenblik besloot Trump met de Iraanse Ayatollahs te gaan onderhandelingen. De Amerikanen hadden immers ook wel begrepen dat het Iraanse regime op apegapen lag.
Als Bibi Iran wilde aanvallen, zou dat nu tegelijk ook een aanval zijn op de onderhandelingen van Trump, die in het geheel niet pasten in het directe toekomstbeeld van Netanyahu: het Iraanse nucleair programma diende voor hem immers niet gereglementeerd te worden: het moest vernietigd worden.
Dat werd in juni 2025 de operatie Rising Lion, een serieuze upgrading van de Begin doctrine, een algemene aanval op de nucleaire infrastructuur van Iran. Mede mogelijk gemaakt door de pas geleverde Amerikaanse “bunker buster” bommen van 14 ton, gemaakt om diep begraven doelwitten te vernielen, bijvoorbeeld centrifuges voor de verrijking van uranium. Meer dan tweehonderd Israëlische vliegtuigen gingen 13 juni 2025 rond de honderd lokaties over heel Iran bombarderen, meer speciaal de nucleaire installaties van Natanz, Isfahan en Teheran. Daarbij werden tal van hoge Iraanse personaliteiten vermoord iin een poging om het militaire opperbevel uit te schakelen. De aanval was voorbereid door uitgebreide spionage-activiteit van de Israëlische Mossad, die onder meer Iran infiltreerden om er de luchtafweersystemen te saboteren en verborgen drone-basissen te installeren, wat de luchtaanvallen vergemakkelijkte door de Iraanse luchtafweer onklaar te maken.
Het leek onwaarschijnlijk dat Israël deze operatie met wat ze in de praktijk impliceerde kon uitvoeren zonder “groen licht” of zelfs actieve samenwerking van de VS. Donald Trump was ook niet te beroerd om dat toe te geven, en daar zelfs nog een schepje reclame voor de gebruikte Amerikaanse bewapening bij te voegen.
Op het semi-diplomatieke vlak voert Israël al enkele jaren een kleine campagne om de zoon van de sjah van Iran, de nu 64-jarige Reza Pahlavi, als geloofwaardige troonopvolger (met enige vertraging) van zijn vader naar voor te schuiven: Reza zou een waardige vervanger van het islamitische regime en bondgenoot van Israël zijn. Dat laatste staafde hij door de Israëlische bombardementen op zijn land niet te willen veroordelen. Maar de massa-opstand in Iran die hem op de troon ging brengen, is er tot nog toe niet gekomen. (Op 20 oktober 2024 was er bij een pro-Israëlische manifestatie in Antwerpen ook een stalletje te bewonderen met reclame voor Reza Pahlavi, met pre-revolutionaire Iraanse vlaggen inbegrepen.) De vraag was of het bij deze operaties zou blijven of in tegendeel de oorlog zou escaleren. De andere vraag was hoe het nu stond met de Iraanse nucleaire installaties.
Wie houdt me tegen?
Iets heeft de drie strijdende partijen tegengehouden om na de Israëlische aanval, het bijna timide Iraanse tegenoffensief en de Amerikaanse mep op de pauk, de stap naar de grote escalatie te zetten. Was dat “iets” president Trump, de enige die zowel Benyamin Netanyahu als Ali Khamenei twee. keer kon doen nadenken, de enige ook die een vastgoed-affaire heeft lopen in de Gaza-strook en die naar verluidt meent aanspraak te kunnen maken op de nobelprijs voor de Vrede?
Wie het ook was, de grote oorlog is er voorlopig ondanks alle bloedstollende bedreigingen niet gekomen. Het is een Iraans-Israëlische wapenstilstand geworden, geeft niet dat die op elk moment of om elk voorwendsel weer kan losbarsten. Of de Amerikaanse bunker-busters hun werk gedaan hebben daar onder de Iraanse bergen in Fordow en Natanz of in Isfahan, weten we dus ook niet. Trump beweert dat zijn bommen daar “alles vernietigd hebben”, maar daarbij gaat hij waarschijnlijk voort op de immense hoeveelheid bommen die hij gestrooid heeft, plus het feit dat het Amerikaanse bommen waren, de beste bommen dus. Het is het werk van de verschillende spionage- en geheime diensten om dit soort zaken te weten — en hùn informatie is uiteraard vertrouwelijk. Zelfs de IAEA vertelt om de beurt het één en het ander: nu eens dat de bombardementen het Iraanse programma hooguit een paar maanden zullen vertraagd hebben, dan weer dat een Iraanse bom voor jaren verdaagd is. Teheran heeft de samenwerking met IAEA na de mislukte poging tot gesprekken met de VS dan maar opgezegd, en het agentschap heeft intussen Iran verlaten.
Donald Trump zou dus nog geprobeerd hebben met Teheran in discussie te gaan, maar het was van in het begin duidelijk dat hij zijn eisen aan de ayatollahs te hoog stelde om ernstig genomen te worden. Ook daar blijven alle opties dus open, en alle partijen weten dat de oorlog niet afgelopen is, en zullen zich daarom met alle macht op de volgende fase voorbereiden.
Ondertussen gaat het meest ethische leger ter wereld, de IDF of Tsahal zoals de Israëli’s hun bende gewapende mannen (en vrouwen, ach ja, én vrouwen) graag noemen, stug door met het uitmoorden van het Palestijnse volkje. In de Belgische pers is dat eigenlijk bijna geen nieuws meer. Het Palestijnse dodental in Gaza is de 61.700 doden, meest vrouwen en kinderen, al lang voorbij (en dat cijfer is zoals men weet een grove onderschatting van het waarschijnlijk echte aantal). Bij de voedselverdeling door de Israëlisch-Amerikaanse hulporganisatie Gaza Humanitarian Foundation (GHF) worden alle dagen tientallen uitgehongerde Palestijnen doodgeschoten door de IDF, die bevel heeft erop te schieten als op gewapende terroristen. Zo zijn intussen meer dan 500 Palestijnen vermoord. Maandag 30 juni dropte de luchtmacht een “precisie”-bom op Al-Baqa, een koffietent aan het strand van Gaza stad. Dit onwaarschijnlijke ondanks alles verrezen cafétje was een trekpleister voor journalisten en onafhankelijke stedelingen als artiesten. De IDF zal beslist hebben dat een koffietent aan het strand van Gaza on-ethisch was, en heeft de doening stopgezet. Dertg doden en vijftig gewonden.
Ook het dagelijkse schieten op ziekenhuizen en hulpposten, het vermoorden van dokters. medisch personeel, hulpverleners allerhande en, ach ja, intussen ook 227 journalisten (een record in de wereldgeschiedenis), kan de Europese Unie , haar parlement, en haar diverse commissies nu even niet beroeren. alle ogen zijn immers gericht op Donald Trump die vorige week alweer een voorstel voor een staakt-het-vuren voor Gaza uit zijn mouw trok. Een voorstel dat een wapenstilstand van 60 dagen bevatte, waarmee Israël zou instemmen, en als nù de Hamas niet akkoord zou gaan, dan zouden ze het berouwen.
Maar men zou het intussen moeten weten: het voorstel kan dan in Doha onder gezanten van de partijen besproken zijn, maar het had niet het akkoord van Netanyahu en ook niet van Hamas. De zestig dagen in ruil voor gijzelaars was als voorstel te klein op alle vlakken: waarom niet àlle gijzelaars, Israëli’s en Palestijnen, in ruil voor het finaal stoppen van de oorlog? Daarmee zou Hamas akkoord gaan, én met het verdwijnen uit de politiek van Gaza. Waarom niet? Omdat Benyamin Netanyahu dat niet wil. Dat heeft hij ook duidelijk laten weten. Toch zouden de gesprekken doorgaan.
Wat Netanyahu wil ging hij deze week in Washington aan Donald Trump uitleggen. Dat is heel Gaza voor Israël, of het nu als Trump-rivièra komt of niet; en heel Jeruzalem voor Israël, ook Oost-Jeruzalem; en heel de Westbank ook voor Israël, dat hij wil annexeren en dan verder zien hoe het met de bewoners verder moet. Zal Trump hem, met het oog op zijn Nobelprijs, zijn arm omwringen over Gaza? Het is een der raadsels van de geschiedenis, maar men zal het gauw weten.
Wat we wèl weten is dat Israël als Bibi Netayahu zijn natte droom bewaarheid wordt, ten enen male veranderd zal zijn. Zoals in 1979 de ayatollah Khomeiny en zijn mollahs de Iraanse revolutie kaapten en er een staat van maakten die niemand in Iran ooit gewild had, zo zal Benyamin Netanyahu, gedreven door een bende ultrareligieuze nationalistische fanatici, het oude Israël van Ben Gurion gekaapt hebben en er een nationale, zionistische theocratie van maken, wat dat ook wil beduiden. Alleen maar om zelf uit de gevangenis te blijven.
