Vaak komt Chili niet in het nieuws. Uiteraard, elk jaar opnieuw rond 11 september, om de verjaardag van de coup van Pinochet te herdenken. Heel eventjes als weer een linkse president wordt verkozen, in 2020. Een berichtje hier en daar als een ontwerp van nieuwe grondwet in een referendum wordt verworpen.
Zo gaat het. Terwijl Chili het rijkste land van Latijns-Amerika is, met een al bij al stabiele democratie. Wie echter denkt dat die democratie ook beveiligd en beschermd is, met de ervaring van zestien jaar dictatuur achter de rug, heeft het mis. De kans is reëel dat er bij de komende presidentsverkiezingen een kandidaat van uiterst rechts als winnaar uit de bus komt.
Acht kandidaten
De eerste ronde van de verkiezingen vindt plaats op zondag 16 november. Er zijn acht kandidaten, waarvan er vier de aandacht trekken.
Voorop in de peilingen staat nog steeds Jeanette Jara, ex-minister van arbeid in de regering van huidig president Boric, communiste en in een voorverkiezing in juni van dit jaar met meer dan 60 % van de stemmen aangeduid als links kandidaat. Ze is gematigd en erg populair en kan, volgens de peilingen, tot 30 % halen. Ze staat dicht bij het volk en wil een gegarandeerd minimuminkomen invoeren.
Op twee staat José Antonio Kast, uiterst rechts, moest vier jaar geleden de duimen leggen voor Gabriel Boric. De vader van Kast was lid van de NSDAP en luitenant van de Wehrmacht. Hij vluchtte begin van de jaren ’50 naar Chili. De broer van José Antonio was lid van de Chicago Boys die het neoliberalisme in Chili uitprobeerden en voorzitter van de Centrale Bank tijdens Pinochet. José Antonio Kast is vader van negen kinderen en staat voor ‘God, vaderland, familie, vrijheid’. Hij is tégen migratie, abortus en het homohuwelijk. Hij ziet enkel positieve zaken in de dictatuur van Pinochet. In de peilingen staat hij op 20 %. Kast doet er in deze campagne wel alles aan om zich gematigd op te stellen.
Op drie volgt Johannes Kaiser Barents-von Hohenhagen, eveneens van uiterst rechts en zo mogelijk nog wat radicaler dan Kast, hoewel zijn grootvader in 1936 al uit Duitsland is gevlucht voor de nazi’s. Volgens hem is er niets aan de hand met de verrechtsing van Chili, wel is de linkerzijde volledig gek geworden. Hij loochent de misdaden van het Pinochet-regime en wil veroordeelde militairen amnestie verlenen, net als aan de politiemensen die zich tijdens de sociale protesten van 2019 – waarbij 30 doden vielen en honderden gewonden – uiterst repressief gedroegen Kaiser is voor de doodstraf. Volgens de peilingen krijgt hij rond de 15 %.
Op vier tenslotte een vrouw, Evelyn Matthei, dochter van Fernando Matthei, minister van gezondheid onder Pinochet en daarna commandant van de luchtmacht. Hij was een goede vriend van de vader van Michelle Bachelet. Evelyn noemt zichzelf pragmatisch conservatief en haalt in de peilingen rond de 14 %.
De vier andere kandidaten halen naar verwachting weinig stemmen en kunnen niet echt het verschil maken.
De cijfers van de peilingen moeten met een flinke korrel zout genomen worden, soms haalt Kaiser meer dan Kast of Matthei meer dan Kaiser. Dat komt omdat zowat 30 % van de kiezers vaak niet gaat stemmen en men het raden heeft naar hun voorkeur. Volgens sommigen zijn de peilingen ook ideologisch gekleurd. Bij deze verkiezingen is eer voor het eerst stemplicht.
Komt daarbij dat Kast zich gematigd opstelt om zich voor een breder publiek aanvaardbaar te maken, terwijl Kaiser zich zo radicaal en libertair als mogelijk opstelt om stemmen af te pikken van Kast. Beide rechtse kandidaten zijn vóór een militaire interventie van de VS in Venezuela.
Waarom?
Wie zich afvraagt hoe het komt dat uiterst rechts op blijkbaar heel wat succes kan rekenen, moet weten dat de linkse regering van Gabriel Boric niet zo erg veel uit de brand heeft weten te halen. Ze was het resultaat van de sociale protesten van 2019, maar Boric had geen parlementaire meerderheid. De problemen met de Mapuche in het zuiden van het land zijn allesbehalve opgelost en ook Boric schakelde er het leger voor in. De ontwerp-grondwet die aan de bevolking werd voorgelegd in 2022 bevatte redelijk naïeve voorstellen en werd afgewezen. Ook een tweede ontwerp, opgesteld door een Raad met een rechtse meerderheid, kreeg in 2023 geen goedkeuring. De balans is dus niet erg positief. Ook al werd de grondwet in de loop der jaren ettelijke keren aangepast, in wezen is het nog altijd die van Pïnochet.
Hoe dan ook tonen de peilingen duidelijk aan wat er kan gebeuren: Een overwinning voor Jara in de eerste ronde, een tweede ronde wellicht tegen Kast die dan op de stemmen van Kaiser zal kunnen rekenen. Jara heeft niet zo’n reserve. De partijcoalitie die achter Evelyn Matthei staat, liet weten dat ze bij een overwinning van een uiterst rechts kandidaat tot de oppositie zal behoren. De tweede ronde is gepland voor 14 december.
Economisch gaat het Chili nog steeds goed en het land voelt zich minder en minder ‘latino’. De mensen voelen zich meer verwant met het blanke Noorden. Vandaar ook dat de migratie – vooral uit Venezuela – als zo problematisch wordt ervaren. Rechts wil er dubbel profijt uit halen: enerzijds een hard discours tegen ‘illegalen’, anderzijds stemrecht willen geven aan ‘legale’ migranten omdat men van Venezolanen verwacht dat ze rechts zullen stemmen. Veiligheid wordt door 60 % van de kiezers als grootste prioriteit gezien terwijl Chili nog steeds één van de veiligste landen van de regio is. Over de narco- en andere schandalen binnen het leger en het Hooggerechtshof wordt nog weinig gezegd. In één van zijn laatste campagnespeeches stond Kast achter gewapend glas, kwestie van de angst nog wat aan te wakkeren.
Artikelen van Uitpers over het proces voor een nieuwe grondwet in 2022 en 2023:
Zwarte zondag in Chili | Uitpers %
De lijdensweg van de Chileense grondwet | Uitpers %
Chili : Niemand wint, links verliest | Uitpers %
