De vroegere Sovjetrepublieken van Centraal-Azië zijn al lang niet meer de vergeten uithoek van een groot rijk. Vóór de implosie van die Sovjet-Unie waren er in West-Europa erg weinig experts over die regio, in de diplomatieke diensten waren er nagenoeg geen. Sommige diplomaten en zakenlui hebben blijkbaar flink gestudeerd, want als er nu een «tulpenrevolutie » in Kirgizstan uitbreekt, kennen er verscheidene minstens het bestaan van die staat, sommige zelfs de ligging.
De “tulpenrevolutie” van Kirgizstan kreeg vooral ruime aandacht omdat ze volgt op gelijkaardige gebeurtenissen in twee andere gewezen Sovjetrepublieken, Georgië en Oekraïne. De scenario’s waren gelijklopend, protest tegen frauduleuze verkiezingen kanaliseren het grote ongenoegen over de plunderingen van de machthebbers.
Er zijn nog andere parallellen. Vooral het feit dat die “revoluties” plaats hebben tegen een achtergrond van toenemende rivaliteit tussen Moskou en Washington, met zijdelings ook andere machten die invloed in de regio willen werven, waaronder China en India.
Rusland had nog maar kortgeleden duizend militairen naar zijn luchtmachtbasis Kant gestuurd, amper 20 kilometer van de luchthaven van Manas waar sinds eind 2001 Amerikaanse militairen zijn gelegerd. De Russische president Vladimir Poetin had in oktober 2004 een nieuwe Russische basis geopend in het naburige Tadzjikistan; bij die gelegenheid had hij voor de komende vijf jaar twee miljard dollar investeringen beloofd.
Moskou tracht zijn militaire aanwezigheid in de regio te versterken als tegengewicht voor de Amerikaanse militairen die na de aanslagen van 11 september 2001 in het gebied neerstreken. Washington ving minstens twee vliegen in één klap: militair aanwezig zijn in een regio met grote energierijkdommen en China ‘in toom houden’ (de politiek van containment).
Voor de VS is dat nog maar een begin. Washington gaat 70.000 militairen uit West- en Centraal Europa wegtrekken om ze op de Balkan, in het Midden Oosten en in Centraal-Azië te stationeren.
China
Zowel Moskou als Washington willen via militaire en economische samenwerkingsverbanden hun posities verstevigen. Rusland ziet met lede ogen de Amerikaanse inspanningen aan om nieuwe pijpleidingen te trekken waardoor bij voorbeeld de olie van de Kazachstaanse velden niet via Rusland naar de wereldmarkt moet. In diezelfde optiek is het ook niet zo gelukkig met de groeiende Chinese aanwezigheid in de regio. Vorig jaar tekende Peking een akkoord met Kazachstan voor de aanleg van een pijpleiding naar Xinjiang (“Oost-Turkestan”). Chinese zakenlui zijn zeer actief in gans Centraal-Azië, de Chinese energiehonger is immers geen mythe, voor China is Centraal-Azië de meest voor de hand liggende energieleverancier.
Rusland tracht vooralsnog in deze regio op zo goed mogelijke voet te staan met China. Er zijn talrijke bilaterale akkoorden over economische samenwerking, waaronder olie uit Siberië voor China, terwijl de grensgeschillen nagenoeg volledig zijn opgeklaard. Moskou doet er alles aan op de “Groep van Shanghai” nieuw leven in te blazen. In die groep zitten naast China en Rusland ook nog Kazachstan, Kirgizstan, Oezbekistan en Tadzjikistan. De groep is onder meer opgericht om samen tegen het terroristisch gevaar te strijden.
Daarbij denkt Peking ook aan de opstandige Oeigoeren (een Turks volk) in Xinjiang, Oost-Turkestan. China liet in maart de Oeigoerse zakenvrouw Rebiya Kadeer, vrij en liet ze naar de VS vertrekken. Zij was in 1999 opgepakt omdat ze “staatsgeheimen” zou hebben onthuld – zijnde persknipsels over de onderdrukking van de Oeigoeren die ze aan Amerikaanse Congresleden wou laten zien.
In ruil voor die vrijlating zullen de VS China sparen in de VN. Peking stelt het voor alsof alle Oeigoerse nationalisten islamitische fundamentalisten zijn, waardoor het rekent op internationale steun. De VN plaatsten in 2002 onder Chinese druk een Oeigoerse beweging op de lijst van terreurgroepen. Intussen zitten wel twintig Oeigoeren opgesloten in de Amerikaanse basis van Guantanamo. Oeigoerse groepen zijn actief in Kirgizstan en Kazachstan, maar onder druk van Peking krijgen ze weinig bewegingsvrijheid.
Stabiel of fragiel?
De implosie van de Sovjet-Unie kwam voor zowel leiders als bevolkingen in Centraal-Azië als een volkomen verrassing. Waar er in sommige Europese Sovjetrepublieken daarvoor al sterke nationale bewegingen waren die bijdroegen tot die uiteenspatting, was dat in Centraal-Azië uiterst beperkt. Als vanzelf werden de leiders uit de Sovjettijd de leiders van de vijf nieuwe staten. Die leiders uit de Sovjetnomenklatura stonden nu ineens voor de opdracht een nationale staat uit te bouwen en de bevolking een nationaal gevoel te geven. Die nomenklaturisten werden dragers van een “nationaal project”.
De meesten deden dat op een vertrouwde manier, autoritair. In Doesjanbe, de hoofdstad van Tadzjikistan, verrees een enorm standbeeld van Ismoil Somoni, een Perzische heerser uit de 10de eeuw – die wel vanuit Boechara (in Oezbekistan) regeerde en niet vanuit Doesjanbe. In Tasjkent staat het beeld van Timoer Leng als symbool van Oezbeekse grootheid, ook al was die despoot geen Oezbeek. Het belangrijkste is dat de huidige bewindvoerders kunnen verwijzen naar machtige heersers.
Sommige heersers werden ineens erg nationalist. Islam Karimov, de president van Oezbekistan, werd vaandeldrager van een Panturks rijk dat alle Turkse volkeren zou verenigen, maar Turkije zelf bleek te zwak om zijn ambities in de regio waar te maken. De heerser van Turkmenistan, Saparmoerat Niazov, ging een stap verder: hij promoveerde zichzelf tot de vader van alle Turkmenen, de “Turkmenbashi”, wiens beeld hij alom verspreidde. Hij bouwde een personencultus uit waar Stalin zou van verbleken. Deze man dreef de waanzin zo ver alle onderwijs van vreemde talen te verbieden, de schoolplicht te verlagen, alle ziekenhuizen buiten de hoofdstad te sluiten…Maar hij zit op veel olie en vooral gas, dit is geen “schurkenstaat” noch “voorpost van de tirannie”.
De val van president Askar Akajev in Kirgizstan illustreert echter de broosheid van hun macht. Akajev had wel de reputatie de meest liberale van alle heersers te zijn, maar hij bleek ook erg “liberaal” geweest te zijn bij de privatiseringen: zijn clan kreeg bijna alle belangrijke economische activiteiten in handen. Hij leek tot enkele maanden terug stevig in het zadel te zitten, de oppositie was verdeeld en inzake corruptie ook niet zo zuiver op de graat. Een kritische journalist uit Bisjkek, Alexander Koelinsky, zei vóór de revolutie: “Hier zijn nauwelijks democratische partijen. De meeste doen maar alsof om in het Westen op een goed blaadje te staan”.
Fergana
De “revolutie” in Kirgizstan vertrok uit het gebied rond de stad Osj waar er al tijdens de Sovjettijd zware incidenten waren geweest tussen Kirgiezen en Oezbeken om de controle over een stuk landbouwgrond. Dertien procent van de Kirgizstaanse bevolking bestaat uit Oezbeken geconcentreerd in die uithoek van de Vallei van Fergana. Een groot deel van die Oezbeken wantrouwt de Kirgizische nationalisten die sterk in het nieuwe regime zijn vertegenwoordigd en die de Oezbeken niet genegen zijn.
Fergana is een dichtbevolkt gebied, waarvan het grootste deel in Oezbekistan ligt. Het is een van de armste en explosiefste van Centraal-Azië. Nog in de Sovjettijd waren de Wahhabieten, met geld uit Saudi-Arabië, erg actief in dit gebied. In de jaren 1990 ontsnapte een deel van de vallei, zoals de stad Namangan, zelfs aan de controle van de centrale Oezbeekse regering. Het harde optreden van die regering, die nu alleen nog gecontroleerde moskeeën en imams toelaat, heeft volgens sommigen het tij gekeerd, de islamistische Hizb ut-Tahrir zou er nog weinig invloed hebben. Die groep heeft nog wel aanhang onder de Oezbeken van Kirgizstan. Maar daar die bewegingen erg clandestien werken, is het moeilijk uit te maken of dat zo is. Er is daarnaast ook nog de Islamitische Beweging van Oezbekistan die actief blijft in de vallei.
In maart 2004 kwam het in Tasjkent en in Boechara tot straatgevechten uitgelokt door radicale groepen. Het viel waarnemers toen op dat veel inwoners sympathie voor de islamitische opstandelingen betoonden, vooral omdat ze de politie, symbool van machtsmisbruik en corruptie, aanpakten.
Het lijkt aannamelijk dat die bewegingen politiek minder gevaarlijk zijn omdat ze zich, zoals ambtenaren en militairen, vooral bezig houden met de zeer winstgevende drugshandel. Veel opiumproducten afkomstig uit topproducent Afghanistan, passeren via de Vallei van Fergana onderweg naar Rusland en West-Europa. Osj is nog altijd een belangrijke draaischijf in die handel. In Tadzjikistan zitten vroegere islamitische krijgsheren die in de drugshandel zaten, nu in de regering.
(Uitpers, nr. 63, 6de jg., april 2005)
