Brazilië, de grote waterexporteur

Ik verblijf terug enkele dagen in de universiteit van Laranjeiras do Sul. Exact 1 jaar geleden opende ze haar deuren in één van de armste streken van Zuid-Brazilië. Het is interessant om zien hoe deze campus een nieuwe dynamiek brengt in de stad en zijn wijde omgeving. Voorlopig is het kraantjeswater hier nog goed drinkbaar. Op veel andere plaatsen in Brazilië moet je niet riskeren om van de kraan te drinken. Toch zeker niet als buitenlander.

Tijdens de tournee herhaal ik in de geanimeerde dialogen telkens en telkens weer: “Jullie, Brazilianen, jullie hebben alles aan grondstoffen, water, energie. Maar waarom voeren jullie zo goedkoop water, grond en zon uit?” Het is dan meestal even kijken voor ze me begrijpen: “Ja, grond-water-zon onder de vorm van bijvoorbeeld soja. Wíj hebben grondloze varkens. Het veevoer, de grond, het water, de zon komt van overzee. Van bij jùllie.”

Tot nu toe plakte ik daar geen cijfers op, maar het ANA (het Braziliaanse Wateragentschap) publiceerde onlangs onthutsende cijfers. “De helft van de Braziliaanse gemeenten kampt tegen 2015 met droogte.” Er zijn 9 miljard euro aan investeringen nodig om de 5565 gemeenten in het land de komende jaren van voldoende water te voorzien, zeggen de experts van het ANA. Driekwart daarvan is nodig in het Noord-Oosten en Zuid-Oosten van het land, droge streken waar veel mensen wonen en waar ook landbouw en industrie sterk geconcentreerd zijn. In het uitgestrekte Amazonebekken, waar de rivieren bijna 10 procent van de totale zoetwatervoorraad van de wereld bevatten, leven weinig mensen.

In de meeste landbouwstreken zet de grootschalige irrigatie voor de exportlandbouw van de fazendeiros de watervoorraden onder druk. Als één van de grootste exporteurs van landbouwproducten voert Brazilië veel ‘virtueel water’ uit. Volgens een Braziliaanse studie uit 2008 eiste de uitvoer van soja in 2005 meer dan 50 miljard kubieke meter water, terwijl de export van rundvlees goed was voor 34 miljard kubieke meter. Het is evident dat de cijfers jaarlijks achterhaald zijn, daar de export van vlees exponentieel groeit.

Benieuwd of de Vlaamse overheid deze gegevens integreert in zijn propaganda over de Vlaamse duurzame landbouw, gekoppeld aan het ordewoord ‘competitiviteit’. Ik vrees van niet. Een gezamenlijke studie van Ecolife en WWF openbaart de verborgen kant van ons waterverbruik: “De gemiddelde Belg verbruikt in totaal 7400 liter ofwel 90 badkuipen water per dag. Driekwart van die voetafdruk is ‘extern’, m.a.w. gekoppeld aan de import van producten uit het buitenland. Hierbij gaat het voornamelijk om landbouwproducten zoals katoen, koffie, soja en graan. De productie van aardappelen in eigen land brengt dan weer een lage watervoetafdruk mee.” (1) Gelukkig zijn Belgen grote aardappeleters. Nu nog de vleesconsumptie verminderen en het plaatje wordt al wat mooier om aan te kijken.

De vervuiling van rivieren en het gebrek aan infrastructuur om water bij arme bevolkingslagen te brengen, zijn andere uitdagingen waar Brazilië een oplossing voor moet vinden. De kanalisering en verlegging van de Rio São Francisco in het Noord-Oosten is één van die grote, maar erg gecontesteerde projecten. Eén van de kritieken is dat het leeuwendeel van het water weer niet de mensen ten goede zal komen, maar de exportlandbouw van de fazendeiros. Denk maar aan het oprukken van sojavlaktes en eucalyptuswoestijnen in deelstaat Bahia. In deze streken worden door de katholieke kerk dan ook niet alleen ‘Romarias da Terra’, maar ‘Romarias da Terra e Ágia’ (‘Bedevaart voor grond en water’) georganiseerd. 84 % van de Braziliaanse bevolking woont in steden, maar het grote waterverbruik situeert zich op het platteland. Voor de export over het zoute water van de wereldzeeën.

De multinationals proberen hun pulpbelangen groen te wassen door het FSC-label. De nieuwe film ‘Duurzaam op papier’ (2) helpt tijdens deze tournee om dit hete debat van buitenaf wat te voeden. Talrijke problemen hebben internationale oorzaken. Het is dan ook goed om de therapieën tot verandering internationaal te communiceren.

Ondertussen woedt hier al jaren dat andere debat, namelijk over de verandering/afzwakking van de ‘código florestal’. Het is een dictaat van de machtige ‘bancada ruralista’ (grote groep van parlementairen die de belangen van de agrobusiness verdedigt) in het parlement, al komt het concrete voorstel van de communist Aldo Rebelo. Zij willen de normen die landbouw tot tegen de rivieren verbieden, versoepelen en de mogelijkheid vergroten om legaal in het Amazonegebied te ontbossen. Zo kan de exportreus nog wat monsterachtiger worden. De grootgrondbezitters halen dubieuze argumenten aan, zoals de praktijk van ‘twee maten en twee gewichten’: in de steden mogen de bewoners tot aan de rivieren wonen, op het platteland moeten de boorden van de rivieren beschermd worden tegen de gifpraktijken van de oprukkende agro-ambities.

Op de campus hangt een affiche ter verdediging van de huidige código florestal.

Wie zal het halen? Klein duimpje of de reus?

(Uitpers nr. 131, 12^de jg., mei 2011)