Bolivia’s omstreden autoweg

Nog even de feiten op een rijtje: enkele dagen na aankomst van de TIPNIS-mars van de overkoepelende inheemse organisatie CIDOB, waarbij 34 inheemse volkeren aangesloten zijn, en die ondersteund werd door de grote vakbondscentrale COB, ging Morales door de knieën. Het keerpunt zou de dood geweest zijn van een kind bij repressief optreden van de politie. Rond dit bericht ontstond veel onduidelijkheid. E-mailcontact achteraf met Gilbert Pauwels, een zeer betrouwbare bron in Oruro, leverde een genuanceerder beeld op: ‘Intussen is het duidelijk dat het niet waar is dat een kindje stierf bij het politiegeweld. Het gaat om een gerucht, al dat niet moedwillig verspreid, om de interventie erger voor te stellen dan ze in werkelijkheid is geweest. Het ging inderdaad om een ‘keerpunt’, maar dan een op basis van een leugen. Er zijn zeker verkeerde en erge dingen gebeurd, maar die werden extra opgeblazen. Zo zonden anti-Morales televisiekanalen honderden keren diezelfde beelden van onverantwoorde repressie uit. Het is goed dat de publieke opinie reageert op alle schendingen van mensenrechten, maar politieke manipulatie van informatie en leugens moeten evenzeer aangeklaagd worden. De internationale pers en een aantal ngo’s hebben zich niet voldoende kritisch opgesteld.’ Gilbert Pauwels stelde zich ook vragen bij die zogenaamde triomfantelijke aankomst in La Paz waarover de binnen- en buitenlandse pers verslag uitbracht. ‘Zouden alle mensen die de mars stonden toe te juichen werkelijk echt bezorgd zijn om de inheemse volkeren en om Moeder Aarde of speelden andere motieven een rol? En werden anderen, die terecht die bezorgdheid wilden uiten, niet in dezelfde zin gemanipuleerd? De mars zelf was zonder twijfel een enorme inzet voor een goede zaak, maar dit werd niet door iedereen als zodanig gerespecteerd. De oppositie zag er eerder een uitstekende gelegenheid in om Morales andermaal aan het kruis te nagelen.’
Op 21 oktober 2011 hield de president een persconferentie waarop hij meedeelde, dat de regering besloten had in te gaan op de eisen van de betogers. Er vond in zeven haasten een wetgevende aanpassing plaats, de wet nr. 180, waardoor vastgelegd werd dat deel twee van de geplande weg niet langer door TIPNIS-gebied zou lopen.

De regering gehoorzaamde uiteindelijk aan het volk (zoals de regeringsslogan governar obediciendo, ‘regeren al gehoorzamend’ luidt), maar het had lang geduurd. Het bleek echter al heel snel dat ‘het’ volk een onbruikbaar containerbegrip is, zeker in een land dat door nieuwe sociale bewegingen met elk hun specifieke invalshoeken in beweging is gebracht. Zelfs binnen de inheemse bevolking zijn de verschillen niet gering. Volgens de nieuwe grondwet worden er 36 etnische groepen erkend, maar in werkelijkheid zijn het er heel wat meer en zij zitten zeker niet allemaal op dezelfde golflengte. Zoals ik al eerder schreef, woonden de collas in de westelijke hooglanden. Een aantal onder hen, voornamelijk cocaboeren en kolonisten uit de vroegere mijnstreken van Oruro waren, op zoek naar vruchtbare gronden, intussen afgezakt naar het TIPNIS-gebied, waar de laaglandindianen, de cambas, zichzelf als de oorspronkelijke bewoners beschouwen.

Dat het tussen beide groepen om allerlei redenen niet boterde, kwam al snel tot uiting, want einde december 2011 ontstond er een nieuwe krachtmeting, die vertaald werd in een nieuwe mars op La Paz. De marcheerders behoorden deze keer tot de CONISUR (Consejo Indigena del Sur of Inheemse Raad van het Zuiden), waarbij inheemse groepen uit het TIPNIS-gebied zijn aangesloten, maar ook cocaleros, werkzaam in een gekoloniseerde zone van TIPNIS, die op gebiedsuitbreiding uit waren. Zij bekeken de weg door het TIPNIS-gebied vanuit een heel andere invalshoek. Zij vonden dat die verbinding noodzakelijk was om hun gemeenschappen te kunnen voorzien van basisbehoeften én om hun producten makkelijker en sneller te kunnen afzetten. Daarom vroeg de CONISUR dat de wet nr. 180 zou worden teruggeschroefd.

Na 39 dagen kwamen ook zij onder veel belangstelling aan in La Paz. Volgens CONISUR-leider Guercindo Pradel waren de 37 gemeenschappen die deelnamen aan de tegenmars dé originele inheemse bewoners van het TIPNIS-gebied. Hij benadrukte ook dat zijn organisatie de vier inheemse taalgroepen van Bolivia vertegenwoordigde. Ineens doken er 37 gemeenschappen op, meer dus dan er in de nieuwe grondwet staan. En bij de tegenpartij CIDOB zouden er 34 inheemse gemeenschappen aangesloten zijn? Dan zijn we al aan 71. Waar komen die ineens vandaan? Wie behoort nu tot de ‘echte’ oorspronkelijke bevolking van dit land? Het komt me voor dat er om politieke redenen graag en duchtig geschermd wordt met het ‘authentieke’ inheemse karakter van een beweging.

In elk geval werd de druk op de regering-Morales andermaal flink opgevoerd. De voetballende president werd in de rol gedrongen van scheidsrechter, die de hoogopgelopen gemoederen tussen beide partijen moest weten te sussen. Hij vroeg dan ook aan de marchistas van de CIDOB om in dialoog te gaan met de marchistas van de CONISUR om tot een akkoord te komen.

Een volksraadpleging

Op 6 februari 2012 kwamen CONISUR en de regering-Morales tot een akkoord om alsnog een referendum te organiseren in drie fasen en dit binnen maximaal 120 dagen. Deze beslissing werd gegoten in een nieuwe wet met het nummer 222 die bekend werd als ‘volksraadpleging van de inheemse volkeren van het TIPNIS-gebied’. Op die manier werd de toekomst van het wegennetproject, en bij uitbreiding de politiek van de overheid om Bolivia verder te ontwikkelen, in handen gelegd van de mensen die er het meest door getroffen werden. Vicepresident Álvaro García Linera gaf ruiterlijk toe dat de regering twee kapitale fouten had gemaakt: ten eerste dat de plaatselijke bevolking geen inspraak had gekregen in de plannen voor de aanleg van een weg en ten tweede dat de wet nr. 180 die de weg door TIPNIS-gebied verbood ook niet onderhevig is geweest aan een referendum. Hij zei letterlijk: ‘Beide vergissingen moeten we rechtzetten. Hoe doen we dat best? Door het volk zelf te laten beslissen, dat is de meest democratische manier.’ De regering deed tevens een oproep naar alle sociale organisaties om mee de parameters op te stellen voor toekomstige referenda. Tegengestelde visies bij de ontwikkeling van het land zijn onvermijdelijk, maar kunnen via een beter uitgebouwde participatieve democratie met elkaar verzoend worden. ‘Regeren door te gehoorzamen’ betekent dat de macht niet bij de staat ligt,’ zei de vice-president. ‘Het is het volk dat elke dag, en niet alleen om de vijf jaar bij het uitbrengen van een stem, uiting moet geven aan zijn behoeften en verwachtingen.’