Bloed voor Sunlight zeep

Jules Marchal. Travail forcé pour l’huile de palme de Lord Leverhulme L’Histoire du Congo 1910-1945, tome 3. Editions Paula Bellings. 396 blz.

Dé kenner van de Belgische koloniale geschiedenis en haar uitwassen is ongetwijfeld de Limburger Jules Marchal (° 1924), oud-koloniaal en oud-diplomaat. Zijn vier volumes over de Congolese Vrijstaat vormden onder meer de basis voor de bestseller van de Amerikaan Adam Hochschild, De geest van koning Leopold II en de plundering van deCongo. Merkwaardig is dat Jules Marchal zijn opzoekingswerk begon met de bedoeling de verhalen over de wreedheden, dwangarbeid in en de plundering van Congo onder Leopold II naar het rijk der fabelen te verwijzen. Maar al vlug moest hij vaststellen dat de aanklagers van de Belgische koning gelijk hadden (zie hiervoor Uitpers nr. 11, september 2000). Volgens Hochschild kostte de geldzucht van de Belgische vorst het leven aan 10 miljoen Congolezen. (Terzijde: het is merkwaardig dat de zeer katholieke koningen Boudewijn en Fabiola er nooit aan gedacht hebben restitutie te doen van het met slavernij en verminking gemaakte fortuin alhoewel hun godsdienst teruggave van onrechtmatig verkregen goederen vraagt. De koning zag de eerste Congolese premier Lumumba daarentegen graag dood omdat hij het gedurfd had de gruwelen van de kolonisatie aan te klagen).

In de geschiedenisboeken heet het dat de wantoestanden eindigden toen de Congolese Vrijstaat, een persoonlijk bezit van Leopold II, overgedragen werd aan de Belgische staat. Maar zoals Jules Marchal nu al enkele jaren aan het bewijzen is, is ook dat niet waar – maar de officiële geschiedschrijving doet nog altijd alsof Marchals jongste boeken niet geschreven zijn alhoewel de plegers ervan ze wel gelezen hebben. Inmiddels is Marchal al aan zijn derde deel toe van "L’Histoire du Congo 1910-1945". Het eerste deel, verschenen in 1999 heet "Travail forcé pour le cuivre et pour l’or". In 2000 publiceerde hij "Travail forcé pour le rail" en eind 2001 kwam "Travail forcé pour l’huile de palme de Lord Leverhulme" op de boekenplanken. Drie lijvige volumes boordevol informatie, vooral uit het archief van het ministerie van Buitenlandse Zaken. En er is nog stof genoeg voor enkele delen meer.

In 1911 streek William Lever, de zeepbaron uit Port Sunlight (vandaar de naam van de befaamde zeep van Unilever) bij Liverpool, later Lord Leverhulme, neer in Congo omdat hij in Brits West-Afrika geen goedkope palmconcessies met bijhorende dwangarbeid kon krijgen. In Congo was dat geen probleem en Jules Marchal beschrijft in detail hoe het in zijn werk ging. Het was ook geen geheim, want religieuzen, dokters, ambtenaren… deden geregeld hun beklag. Er werden rapporten gemaakt en in het Belgisch parlement werden vragen gesteld. Niettemin stelt Marchal in zijn nawoord vast dat de dwangarbeid en andere wantoestanden in de palmoliesector tot aan de onafhankelijkheid in 1960 bleven duren. Langer dan hij dacht. Bij de verschijning van het tweede deel van "L’Histoire du Congo 1910-1945" zei Marchal ons nog dat het in 1948 gedaan was met de dwangarbeid in Congo.

Zoals de twee vorige delen is ook "Travail forcé pour l’huile de palme de Lord Leverhulme" vooral een bronnenuitgave. Hopelijk komt Jules Marchal, eens hij alle informatie heeft verzameld en gepubliceerd, nog toe aan een vlotte synthese over het tijdperk 1910-1945 in Congo.

(Uitpers, februari 2002)