De regering van Silvio Berlusconi zet het Italiaans parlement de jongste tijd zwaar onder druk om sneller werk te maken van enkele wetten die hem en zijn vrienden nauw aan het hart liggen. Een van die wetten, een nieuw kiesstelsel, is goedgekeurd. De leiders van de centrum-linkse oppositie riepen alle hens aan dek tegen die hervorming en hielden zelfs een massademonstratie, maar tevergeefs. Ze kunnen alleen nog hopen op grondwettelijke bezwaren.
Het is me een raadsel waarom de leiders van centrum-links, vooral de ‘Democraten van Links’ (DS), de centrum-centrum-linkse Margherita en ex-premier Romano Prodi, zoveel energie hebben gestoken in het bekampen van dit nieuwe kiesstelsel. Want op zichzelf is dit stelsel hoe dan ook veel democratischer dan het voorgaande.
In 1993 hadden de Italiaanse kiezers zich in grote meerderheid, meer dan 80%, uitgesproken voor een nieuw stelsel ter vervanging van het min of meer evenredig kiesstelsel van voordien. Dat oude proportionele kiesstelsel werd met alle zonden van de zogenaamde Eerste Republiek beladen. Het lag zogenaamd aan de evenredige verdeling van de zetels dat het naoorlogse Italië politiek instabiel was, terwijl de meeste crisissen te maken hadden met conflicten binnen de christen-democratie. Men was blijkbaar vergeten dat in 1919 het evenredig kiesstelsel was ingevoerd met hetzelfde argument: Italië stabieler maken.
Het nieuwe kiesstelsel, voor het eerst toegepast in 1994, voorzag in een districtenstelsel waarbij drie kwart van de zetels werden toegewezen per district, met één zetel per kiesdistrict in één ronde – het Britse stelsel. Dat moest leiden tot een politieke vereenvoudiging, de kleine partijen zouden moeten opgaan in twee of hoogstens drie grote formaties.
Helaas voor de promotoren van het districtenstelsel, maar het aantal partijen is sindsdien sterk toegenomen. In het vroegere stelsel waren er twee grote en een zestal kleinere partijen, nu zijn er drie keer zoveel, ondanks alle pogingen tot bundeling. Gelukkig maar dat dit is mislukt, een van de rijkdommen van de Italiaanse politiek is het bestaan van al die schakeringen, niet alles wordt herleid tot twee of drie blokken waartussen er bovendien weinig verschil bestaat.
Toch zijn Prodi, DS en Margherita fel van leer getrokken tegen het evenredig stelsel. Zij hebben daar wel enkele motieven voor – die echter weinig met democratische beginselen hebben te maken. Die motieven hebben te maken met de motieven van Berlusconi, die al evenmin erg democratisch zijn. Met het nieuwe stelsel wordt het verwachte succes van centrum-links bij de verkiezingen in zetelverdeling beperkt; de grootste coalitie haalt hoogstens 340 van de 630 zetels. Bij die coalitie, de ‘Unione’, zit ook Rifondazione Comunista dat minstens 50 zetels zou halen, waardoor centrum-links geen meerderheid kan hebben zonder Rifondazione. Dat ligt dan weer slecht bij de centrum-kiezers van de Margherita die daarom misschien, aldus hoopt rechts, zullen afhaken. Berlusconi zal in de komende campagne dus ongetwijfeld weer uitpakken met zijn stokpaardje: het communistisch gevaar dat Italië bedreigt, want “Prodi zit in de tang van Rifondazione Comunista”.
Prodi’s dilemma
Maar met de hervorming zette Berlusconi bovendien Prodi een pad in de korf. In het oude stelsel zou Prodi kandidaat van de Unione geweest zijn in een van de districten, met het etiket van de Unione. De partijen van die Unione zouden immers bij voorbaat afspraken maken over de kandidaten in de diverse districten en daarnaast voor het kwart evenredig te verdelen zetels eigen lijsten indienen. Maar nu moet Prodi ineens een partij kiezen die hem wil voordragen, hij moet een etiket op zich plakken en dat leidt onvermijdelijk tot wrijvingen. Prodi kan een eigen lijst indienen, naast DS, Margherita enz. Hij kan de Margherita ergens leiden – maar doet dat liever niet. Terwijl de DS niet willen dat de Margherita aldus een bonus zou krijgen.
Prodi en zijn aanhangers hopen nu dat DS en Margherita, net als bij de Europese verkiezingen met hun “Uniti per l’Ulivo”, een eenheidslijst indienen, dan is het probleem opgelost. Er rijst dan een ander probleem: een pak kiezers verkiest in zo een geval een andere kleinere lijst van centrum-links boven een dergelijke eenheidslijst met een nog vager programma dan de delen ervan.
Prodi kan wel prat gaan op zijn onverwacht succes bij de voorverkiezingen die de Unione half oktober hield. Tot ieders verbazing namen meer dan vier miljoen kiezers deel aan die voorverkiezingen en koos 74% van hen voor Prodi. Diens grootste uitdager, Fausto Bertinotti van Rifondazione, haalde met 14,6% een eerder teleurstellend resultaat, het betekent dat links nog minder zal kunnen wegen op het programma van de Unione.
Salva Previti
De kieswet is niet de enige waar Berlusconi spoed achter zet. Ook de “devolution”, de decentralisatie van bevoegdheden naar de gewesten, moet worden afgerond om de trouwe bondgenoten van de Lega Nord (uiterst-rechts) tevreden te stellen. Het is een beloning voor onder meer het werk van minister van Justitie Roberto Castelli (Lega) die zijn best heeft gedaan om Berlusconi en zijn vrienden uit handen van het gerecht en uit de cel te houden.
De tijd dringt echter. Bij het hof van beroep in Milaan is zeven jaar gevangenisstraf geëist tegen Cesare Previti, de juridische klusjesman van Berlusconi, die in eerste instantie al tot vijf jaar is veroordeeld voor het omkopen van rechters ten gunste van Berlusconi. De premier zelf was gedeeltelijk vrijgesproken op grond van verjaring. Nu moet het parlement snel een wet goedkeuren die in gans Italië de “Salva Previti” – red Previti – wordt genoemd. Want die wet zou de verjaringstermijnen voor misdrijven als het omkopen van rechters inkorten, waardoor Previti dan niet meer zou kunnen veroordeeld worden.
Tenslotte moet het parlement van Berlusconi ook nog de ‘par condicio’ wijzigen. Het gaat hier om een wet die beperkingen oplegt aan politieke reclame tijdens de verkiezingscampagnes. Berlusconi wil af van die beperkingen, hij heeft een massa geld klaar om tijdens de komende campagne een in Europa zelden geziene campagne te voeren.
Het wordt zelfs enkele van zijn bondgenoten te gortig. Marco Follini nam in oktober ontslag als leider van de centrum-rechtse regeringspartij omdat de ministers van zijn partij vasthielden aan hun portefeuille en hem niet wilden volgen in het verzet tegen een beleid waarin de privé-belangen van de baas de hoogste prioriteit hebben.
(Uitpers, nr. 69, 7de jg., november 2005)
