Het zou simpel moeten zijn, de herdenking van de bevrijding van het uitroeiingkamp in Auschwitz 75 jaar geleden. Edoch, die herdenking verloopt allesbehalve harmonisch. Onder andere Poolse en Russische leiders kunnen het niet laten om voor de gelegenheid hun vijandschap te etaleren. In beide landen wakkeren ze het patriottisch vuur aan. In Polen zijn de Russen de favoriete schietschijf, Moskou schiet al even enthousiast terug. Beide zijn naarstige geschiedenis herschrijvers.
Eer van de natie
De Poolse regering was op de recente herdenking in Israël niet aanwezig. President Andrzej Duda was wel uitgenodigd, maar stond niet op de sprekerslijst, terwijl zijn Russische collega daar een prominente gast, en spreker, was. Duda ging dus niet. Anderzijds heeft de Poolse regering op de herdenking in Auschwitz zelf Poetin niet uitgenodigd. Wat wel straf is, of gaan ze niet vermelden dat dit kamp bevrijd werd door Sovjettroepen?
Polen staat bij Israël op een slecht blaadje, vooral sinds de PiS-regering met haar patriottische geschiedenisherschrijving herinneringen oproept aan het latente antisemitisme in Polen.
Twee jaar geleden wekte haar (later ingetrokken) wet “op de verdediging van de eer van de Poolse natie” wereldwijd wrevel op. Daarin werd het verboden de Poolse staat of de Poolse natie (mede-) verantwoordelijk te stellen voor nazimisdaden, voor misdaden tegen de mensheid of oorlogsmisdaden. Er mocht dus niet meer herinnerd worden aan de Polen die met de nazi’s samenwerkten in de jacht op joden. Polen is voor de patriottische PiS als land alleen een slachtoffer, en telt alleen helden en slachtoffers.
Pact
Slachtoffer niet alleen van de nazibezetting die ongeveer zes miljoen Polen – van wie drie miljoen joden – het leven kostte, maar ook van de Sovjet-Unie. En daar botst het Poolse patriottisme natuurlijk lijnrecht met Poetins patriottisme.
Neem het Molotov-Ribbentrop pact (vaak ook het Hitler-Stalinpact genoemd) van augustus 1939. Daarin kwamen nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie niet alleen overeen elkaar niet aan te vallen, in een bijgaand geheim protocol verdeelden ze ook een groot gebied: de Baltische staten en het oostelijk deel van Polen voor de Sovjet-Unie, de rest van Polen Duits.
Moet daar wel aan toegevoegd worden dat een deel van oostelijk Polen vóór de Russische revolutie van 1917 onder Russisch gezag stond en vooral bewoond werd door Witrussen, Oekraïeners en Russen. Wat Polen van die annexatie onder meer onthoudt is dat Stalin in 1940 in de bossen van Katyn meer dan 20.000 Poolse officieren deed afslachten. Het pact van 1939 en Katyn, dat zijn geen details die men makkelijk vergeet.
Een ander element is ook dat Stalin tijdens zijn grote zuiveringen van 1936-1938 het Rode Leger niet had gespaard. Tijdens de beruchte processen van Moskou werden talrijke hoge officieren naar het executiepeloton gestuurd. Het Sovjetleger was daardoor in 1939 bijzonder verzwakt. En toen de nazitroepen in juni 1941 de Sovjet-Unie binnenvielen, gingen ze er door de boter.
Stalin
En toen werd Stalin uit Georgië een verwoede Russische patriot. Want hij deed, met aan zijn zijde de Orthodoxe hiërarchie, een dramatisch beroep op de vaderlandslievende gevoelens van het grote Russische volk om weerstand te bieden. Het Russische, niet het Sovjetvolk. Dat volk en vele andere Sovjetburgers meer dan weerstand geboden – de Sovjet-Unie betaalde veruit de hoogste dodentol in die oorlog: rond 27 miljoen doden. Het was ook de slag om Stalingrad die in 1943 een uiterst belangrijk keerpunt was in die wereldoorlog. En dat wordt in de westerse geschiedschrijving nogal vlug vergeten.
Poetins patriottisme bouwt daar op voort: het Rusland van nu is de erfgenaam van de Grote Patriottische oorlog, aangevoerd door Stalin die deel uitmaakt van de patriottische galerij. Vandaar, geen kritiek op het pact van 1939 met Hitler; wie zich daar bijv. op Internet aan bezondigt, kan daar volgens een wet uit 2014 voor vervolgd worden. Rusland en Polen zijn elkaar opdat vlak waard.
Vervalsers
Poetin is net als de Polen de geschiedenis van Rusland en van de Sovjet-Unie aan het herschrijven. Stalins misdaden worden verdonkermaand, het pact van 1939 voorgesteld als een slimme zet om tijd te winnen. Een groep als Memorial, ontstaan in de laatste periode van de Sovjet-Unie, wil de vervalsingen van de geschiedenis tegengaan, maar wordt fel tegengewerkt met o.m. klachten en boetes. Het Kremlin neemt het de groep kwalijk dat hij de misdaden van Stalin ten berde brengt. Dat is niet-patriottisch.
De rechtse “patriotten” van zowel Polen als Rusland willen alleen maar vervalste geschiedschrijving die past in hun autoritaire visie. Beide kunnen ze rekenen op respectief de katholieke pastoors en de Orthodoxe popes. Ook de herdenking van Auschwitz moet dat opgefokt patriottisme dienen. De miljoenen slachtoffers van de uitroeiingspolitiek van de nazi’s – joden, Roma, communisten, syndicalisten enz. – zijn nauwelijks bijzaak.
