Kaart voor kaart door de tijd
De auteurs van deze luxueuze atlas tonen in 140 kaarten, vele foto’s en tijdlijnen hoe de mens zich ontwikkelde en verspreidde over de aarde en welke wereldrijken er ontstonden.
Doordat de kaarten vergezeld zijn van verklarende teksten, kun je deze atlas ook gebruiken als historisch leesboek.
Het begint met de eerste mensen in Afrika en het toont vervolgens hun migratie naar Azië, Europa, Australië en Amerika.
Rond 12.000 v.C. ontstond de landbouw op meerdere continenten en onafhankelijk van elkaar. Mesopotamië/Irak was de eerste landbouwbeschaving. Daar werden ook de eerste tempels gebouwd (rond 9.000 v.C.) en de eerste irrigatie toegepast (rond 6.000 v.C.). De eerste steden ontstonden ook daar, rond 4.000 v.C., daarna in Egypte, telkens in valleien van rivieren, waar de landbouw het meest rendeerde. Die eerste steden staan allemaal op de kaarten p. 32-33 en p. 37.
Het oudste bekende schrift, het spijkerschrift, ontstond ook in Mesopotamië, rond 3.400 v.C. Men drukte rieten schrijfstiften in natte klei. Egypte had hiërogliefen vanaf 2.050 v.C., China had zijn karakters vanaf 1.200 v.C.
De Perzen/Iraniërs kunnen trots zijn op het eerste groot rijk, in de 6- 5de eeuw v.C. Maar ze werden verslagen door Alexander de Grote uit het kleine Macedonië. De Griekse stadstaten van de 5-4de eeuw v.C. hadden zeer veel invloed onze Westerse beschaving. De Romeinen (200 v.C.-476 n.C.) namen veel over van de Grieken en verspreidden de Grieks-Romeinse cultuur in hun uitgestrekt rijk.
De auteurs besteden veel aandacht aan andere culturen zoals die van India, China, Japan, Amerika, Afrika, Oceanië. Ze tonen ook de verspreiding van boeddhisme, christendom, islam. Ze zeggen er niet bij of dit met of zonder geweld gebeurde.
Tijdens de Honderdjarige Oorlog tussen Engeland en Frankrijk (1337-1453) werden Europa en de wereld ook zwaar getroffen door de uit China afkomstige builenpest (1347-1352): 150 miljoen mensen of eenderde van de wereldbevolking ging eraan ten onder.
In de 13de eeuw veroverden de Mongolen voor korte tijd China en grote delen van Azië en van Oost-Europa. Marco Polo reisde er vermoedelijk naartoe (1271-1295). Zijn reis staat er vier keer in: p. 106, 107, 137 en 180. De reis (1253-1255) en het reisverslag van zijn meer betrouwbare voorganger, Willem van Rubroeck, helaas niet.
De volgende grote veroveraars waren de Ottomanen, die in de 14-15de eeuw ook grote delen van Oost-Europa inpalmden, maar dan voor enkele eeuwen, met de inname van Constantinopel in 1453 als orgelpunt.
In de Middeleeuwen hadden een aantal Afrikaanse koninkrijken een bloeiende goudhandel. In de noordelijke helft was de islam zeer succesvol. De ontdekkingsreizen en de kolonisatie zorgden dan weer voor de verspreiding van het christendom in de zuidelijke helft. In de 17de eeuw veroorzaakten de Dertigjarige Oorlog, de Ottomaanse veroveringen en de Pools-Russische oorlog veel miserie. In de 18de eeuw was Noord-Amerika het toneel van oorlogen tussen Frankrijk, Engeland en Spanje. Deze leidden tot de onafhankelijkheid van de VS.
Bij de slavenhandel (p. 202-203 en 228-229) ontbreekt traditioneel de islamitische, die langer duurde (650-1900 i.p.v. 1525-1870) en die nog meer slaven transporteerde dan de Atlantische: 10 à 18 miljoen Afrikaanse en 1 à 1,25 miljoen Europese naar het Midden-Oosten en Azië tegenover 12,5 miljoen naar Amerika.
De Industriële Revolutie, de Franse en de liberale revoluties van 1830 en 1848 komen goed in beeld. We krijgen ook een zeer gedetailleerde kaart van de Opiumoorlogen (1839-1860, p. 232-233), van de massale migratiestromen in de 19de eeuw en van de uitbreiding van het Russische rijk.
Bij de kolonisatie van Afrika staat nog het al lang achterhaalde dodencijfer van ‘10 miljoen’ in Congo (p. 255): dat was 1,5 à 5 miljoen op een bevolking van 11 à 15 miljoen, waarvan 5% door koloniaal geweld en 95% door allerlei ziektes.
Wetenschap en innovatie komen op diverse kaarten aan bod: p.218-221, 236-239, 242-243, 264-265, 278-279, de twee wereldoorlogen uiteraard eveneens : p. 274-275, 280-285, 290-291,300-313.
Lenin, Hitler, Stalin en Mao mochten niet ontbreken, de val van het communisme ook niet. Idem voor de vele Amerikaanse interventies in andere landen (p. 334-337, 348-349). De Russische en de Amerikaanse interventie in Afghanistan ontbreken hierbij en uiteraard ook de huidige oorlog van Trump tegen Iran.
Bij de oorlogen in het Midden-Oosten mis ik de Suez-oorlog (of Suez-crisis) van 1956 (p. 338-339, 348-349).
Origineel is wel de kaart van de Covid-pandemie uit 2020-2023 met de verspreiding vanuit Wuhan over de wereld. Het register bevat zowel plaatsnamen als personen en gebeurtenissen (p. 356-367).
De doelgroep: al wie interesse heeft voor de geschiedenis van heel de wereld, ook de niet-Europese en ook voor kunst, cultuur en wetenschap. Voor scholieren is deze atlas te omvangrijk en te kostelijk. Zij kunnen terecht bij de ‘Atlas van de algemene en Belgische geschiedenis’ van Jos Grommen e.a.
Twee kleine details: de auteur heet op p. 4 één keer Summer en één keer Summers. En op p. 250 mag men ‘de soldaten probeerde’ veranderen in ‘probeerden’.
Referentie:
David SUMMERS e.a.
Atlas van de Wereldgeschiedenis.
Kaart voor kaart door de tijd.
Vertaling van ‘History of the World – Map by map’ (2025)
door Jaro Schneider, Sander Buesink en Jan Bos
Uitgeverij Noordboek, Gorredijk (Nederland), mei 2026
Hardcover, 368 pagina’s, kaarten, foto’s, teksten, tijdbanden, register
ISBN 978-94-647-1439-5; € 49,90.
©Jef Abbeel, Turnhout, juni 2026 www.jefabbeel.be
