Over enkele weken dreigt het laatste en belangrijkste bilateraal nucleair ontwapeningsakkoord tussen de Verenigde Staten en Rusland af te lopen. Het New START-akkoord legt limieten op aan het aantal strategische wapens en draagsystemen die beide landen mogen operationaliseren. Er zijn weinig indicaties dat New START meteen een opvolger krijgt. Gezien de toenemende geopolitieke spanningen is dat zorgwekkend. De recente verklaring van president Trump dat hij het internationaal recht niet nodig heeft en zijn macht enkel ingeperkt wordt door zijn eigen moraliteit maakt de situatie extra alarmerend.
New START is een belangrijk instrument gebleken om een kostelijke en gevaarlijke kernwapenwedloop tegen te gaan. In 1986 bezaten de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie samen rond de 63.500 kernwapens. Het einde van de Koude Oorlog maakte de tijd rijp voor drastische reducties van hun kernwapenarsenalen. Eind juli 1991 ondertekenden beide grootmachten START I (‘Strategic Arms Reduction Treaty’), dat beperkingen oplegde aan het aantal kernkoppen en hun draagsystemen, zoals intercontinentale ballistische raketten en strategische bommenwerpers, die Rusland en de VS operationeel mochten houden.
Van START I naar New START
Op 8 april 2010, een jaar na het aflopen van START I, ondertekenden VS-president Barak Obama en zijn Russische tegenhanger president Dmitry Medvedev New START. Dit nieuwe wapenbeheersingsverdrag beperkte het maximum aantal operationele kernkoppen tot elk 1.550, het aantal uitgerolde raketten en bommenwerpers die kernkoppen kunnen dragen tot elk 700 en het totaal aantal strategische draagsystemen tot elk 800. Onder de strategische draagsystemen vallen intercontinentale ballistische raketten (ICBM’s), ballistische raketten gelanceerd vanaf onderzeeboten (SLBM’s) en zware bommenwerpers.
Om de overeengekomen beperkingen te controleren werd onder New START een verificatiesysteem opgesteld. Inspecteurs konden ter plaatste de afspraken verifiëren, en tweemaal per jaar werden gedetailleerde inventarissen van de arsenalen en verplaatsingen van wapensystemen doorgegeven.
Aan het einde van zijn eerste termijn liet president Trump de mogelijke verlenging van het New START-verdrag aanslepen, omdat hij China bij een nieuw en breder ontwapeningsverdrag wilde betrekken. China wees dit af vanwege de veel kleinere omvang van zijn nucleaire arsenaal. New START dreigde begin februari 2021 af te lopen. Nadat de onderhandelingen tussen Rusland en de VS ook vastliepen, werd het verdrag -kort na het aantreden van president Biden- te elfder ure met vijf jaar verlengd. Artikel 14 van het verdrag maakte een dergelijke verlenging mogelijk. De afspraken van het New START-verdrag lopen nu tot 5 februari 2026.
Een jaar na de grootschalige Russische invasie van Oekraïne kondigde Moskou echter formeel de opschorting aan van de Russische deelname aan het New START-verdrag. President Poetin zei dat Rusland de VS en de NAVO niet zou toestaan om zijn nucleaire installaties te inspecteren zolang Washington zijn steun aan Oekraïne zou voortzetten. Bovendien eiste Rusland dat de kernwapenstaten Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk bij nieuwe wapenbeheersingsgesprekken betrokken zouden worden. Moskou verklaarde tegelijkertijd dat het zich wel zou blijven houden aan de wapenbeperkingen die in New START zijn afgesproken. Het VS-ministerie van Buitenlandse Zaken bevestigde dat Rusland zich grotendeels aan die beperkingen hield.
Maar nu New START afloopt op 5 februari 2026, staat de deur open voor een nieuwe kernwapenwedloop. Volgens een studie van de Unie van Betrokken Wetenschappers zijn zowel de VS als Rusland technisch in staat om in slechts enkele weken tijd het arsenaal aan lanceerbare kernwapens met honderden exemplaren uit te breiden. Om dat te verhinderen zou er minstens een tijdelijke afspraak gemaakt kunnen worden in afwachting van onderhandelingen over een nieuw akkoord. President Poetin stelde in de herfst van 2025 voor om de afspraken over de beperkingen in New START met een jaar te verlengen. President Trump leek dat idee aanvankelijk genegen. Poetins voorstel kreeg zelfs een plaats in het oorspronkelijke 28-puntenvredesplan over Oekraïne. Maar begin dit jaar verklaarde Trump over New START: “Als het verloopt, verloopt het. We sluiten gewoon een betere overeenkomst.”
China
In Washington is er een belangrijke lobby van regerings- en congresleden, wapenindustrie en conservatieve denktanks die vindt dat de VS alle beperkingen op zijn nucleair arsenaal moet loslaten om zowel een agressiever Rusland als een machtiger (nucleair) China af te schrikken. De voormalige ontwapeningsadviseur onder president Biden, Pranay Vaddi, verklaarde in juni 2024 dat er in deze geopolitieke context “meer kernwapens nodig zijn om onze tegenstanders af te schrikken en het Amerikaanse volk en onze bondgenoten en partners te beschermen”. Een jaar eerder concludeerde de ‘US Strategic Posture Commission’ (een commissie van het Congres die het nucleaire en strategische veiligheidsbeleid van de VS beoordeelt en aanbevelingen doet) in haar eindrapport dat de Verenigde Staten zich moet voorbereiden op een uitbreiding van zijn nucleaire capaciteit om niet alleen Rusland, maar ook China het hoofd te kunnen bieden. “Een dubbele nucleaire dreiging vereist een Amerikaanse nucleaire strijdmacht die óf groter is, óf anders is samengesteld, of beide ”, argumenteert de commissie.
De nucleaire opbouw van China is het belangrijkste argument voor de pleitbezorgers in Washington van het loslaten van de New START-beperkingen. China heeft op vijf jaar tijd zijn nucleair arsenaal verdubbeld van 300 kernwapens in 2020 naar 600 vandaag. Het VS-ministerie van Oorlog schat dat Beijing tegen 2030 zal beschikken over meer dan 1000 kernwapens. (In 2025 beschikte Rusland over ongeveer 5.460 kernwapens en de Verenigde Staten over ongeveer 5.180 kernwapens – reserve en uit dienst genomen kernkoppen meegerekend.)
Beide grootmachten vernieuwen hun kernwapenarsenaal
Zonder New START staat een nieuwe kernwapenwedloop in de steigers. Rusland is al decennia bezig om de oude en onbetrouwbare kernwapens van het Sovjet-tijdperk te vervangen, maar dat verloopt moeizaam en trager dan verwacht. Eind vorig jaar kondigde Moskou desondanks aan dat het een nieuwe nucleaire torpedo (Poseidon) heeft ontwikkeld die begin 2027 in dienst kan worden genomen. Rusland plant 30 van deze Poseidons te ontplooien op vier onderzeeboten. De nucleair aangedreven Poseidon zou een actieradius van 5400 nautische mijl (ongeveer 10.000 km) hebben. Als deze nucleaire torpedo aan de kust tot ontploffing wordt gebracht zou die naast de massale verwoesting als gevolg van de nucleaire detonatie, een tsunami veroorzaken die volgens een Russisch rapport tot 500 meter hoog kan reiken. Daarnaast werkt Rusland ook aan een nieuwe kruisraket, de Burevestnik, die een bereik zou hebben van 14.000 km en moeilijker te onderscheppen valt omdat die anders dan een ballistische raket de contouren van de aarde volgt en zo beter aan radardetectie ontsnapt. Moskou stelt dat de Burevestnik, net als nieuwe hypersonische raketten, het antwoord vormen op de bouw van verschillende raketafweersystemen door de VS, zoals Trumps ‘Golden Dome’, bedoeld om de VS te beschermen tegen aanvallen van de meeste types van vijandelijke projectielen, met inbegrip van ICBM’s.
Ook de VS doorloopt een erg kostelijk nucleair moderniseringsprogramma, met over de komende 25 jaar een prijskaartje van 1.500 miljard dollar. Daaronder valt de vervanging van de Minuteman III ICBM’s door Sentinel ICBM’s en de vervanging van de Ohio-Class onderzeeër, uitgerust met ballistische raketten (Trident II), door Columbia-Class exemplaren. Als New START vervalt dan kan vlug beslist worden om de enkelvoudige kernkop van de Minuteman III en de toekomstige Sentinel te vervangen door meerdere kernkoppen die onafhankelijk aparte doelwitten kunnen viseren (Multiple Independently targetable Reentry Vehicles – MIRV’s). Ook de B-2 en B-52 bommenwerpers worden vervangen door nieuwe B-21 Raiders, een stealth strategische bommenwerper van de VS-luchtmacht ontwikkeld door wapenfabrikant Northrop Grumman. Het gaat om een programma ter waarde van maar liefst 200 miljard dollar voor de ontwikkeling en levensduur van 100 bommenwerpers. Elk van deze geplande nieuwe wapensystemen is accurater, stealth en uitgerust met verbeterde elektronica, wat hen geschikter maakt voor een ‘first strike’ (een grootschalige aanval waarbij een land als eerste kernwapens inzet om de nucleaire vergeldingscapaciteit van de tegenstander uit te schakelen).
Rusland heeft belang bij verlenging New START
In werkelijkheid is de financieel-economische capaciteit van de VS voor nucleaire expansie veel groter dan die van Rusland, dat kampt met zware economische en materiële kosten als gevolg van de aanslepende oorlog in Oekraïne. Tegelijk beschouwt Russische zijn nucleaire capaciteit als een tegenwicht voor de conventionele superioriteit van de NAVO, zelfs van alleen de Europese NAVO (die zowel in financieel opzicht als wat betreft de meeste conventionele wapensystemen het overwicht hebben op Moskou). Dat betekent dat Rusland het meest baat heeft bij een nucleaire status quo en verklaart ook waarom Poetin voorstelde om New START met een jaar te verlengen.
Maar als New START wordt losgelaten, dan zal het Kremlin zich wellicht gedwongen voelen om te besluiten dat het moet meestappen in een kostelijke wapenwedloop, ondanks dat het weet dat dit net een belangrijke oorzaak was van de ondergang van de Sovjet-Unie. Het uitblijven van een vredesakkoord rond Oekraïne vergroot de kans op een nieuwe kernwapenwedloop. Omgekeerd zou een vredesakkoord de deur openen voor minstens het behoud van New START, maar ook de basis kunnen leggen voor andere ontwapeningsakkoorden (zoals een nieuw INF-verdrag dat van 1988 tot 2019 een verbod oplegde voor korte en middellange afstandsraketten) om de groeiende dreiging van een kernwapenoorlog terug af te wenden.
