Israël op zoek naar een nieuwe rechtse regering

Foto:Marco Verch - onder Creative Commons 2.0 licentie
Facebooktwittergoogle_plusmail

Op 17 september werden in Israël voor de twee keer dit jaar parlementsverkiezingen gehouden. Traditioneel krijgt de coalitie die de meeste zetels behaalt de taak om de nieuwe regering te vormen. De resultaten leverden echter geen duidelijke meerderheid op. De twee belangrijkste partijen zijn Likoed, van de huidige premier Benjamin Netanyahu, en de nieuw gevormde coalitie Kaḥol Lavan (Blauw en Wit). Deze laatste is een coalitie van drie kleinere partijen: Hosen L’Yisraele (Israëlische Weerstandspartij) van Benny Gantz, Yesh Atid (Er is een Toekomst) van voormalig minister van Financiën Yair Lapid en Telem (Beweging voor Nationale Vernieuwing) van voormalig minister van Defensie Moshe Ya’alon. Blauw en Wit behaalde 33 zetels, Likoed 32. Zelfs met het toevoegen van de zetels die hun respectievelijke bondgenoten behaalden, geraakt geen van de twee partijen aan de 61 van de 120 zetels die nodig zijn om een meerderheid te kunnen vormen.

De verkiezingen leverden een herhaling op van de impasse die enkele maanden geleden, in april, ook al ontstond bij de eerste editie ervan. De mogelijkheden die op tafel liggen zijn: het huidige regeerakkoord herzien en de bestaande regeringscoalitie verruimen, een nieuwe regering van nationale eenheid vormen of binnen een aantal maanden een derde verkiezingsronde organiseren in de hoop dat de uitslag er dan anders zal uitzien.

Op zoek naar een politieke meerderheid

Een politieke meerderheid in Israël vinden is een moeilijke klus maar een politieke meerderheid daarna in stand houden is nog moeilijker. Twee factoren spelen daarbij een rol. Er is ten eerste, de – al bij al – lage kiesdrempel van 3,25% die een hoge mate van representativiteit op parlementair niveau mogelijk maakt, maar die het tezelfdertijd moeilijker maakt om een meerderheid te vinden. Kleinere partijen spelen daatdoor een grote rol in een regering. De tweede factor is de vaak tegenstrijdige eisen van de verschillende regeringspartijen met elkaar verzoenen. Dat is moeilijk en zorgt voor een permanente chronische instabiliteit.

Dat was trouwens de reden van de val in november 2018 van de vierde regering Netanyahu. Die bestond uit seculiere partijen, zoals Jisrael Beeténoe van Avigdor Lieberman, en ultraorthodoxe religieuze partijen, Shas en Yahadut HaTorah. De controverse werd veroorzaakt door een wetsvoorstel van Liebermans partij dat ook voor de ultraorthodoxe Joden de dienstplicht wilde invoeren. Die waren daar altijd van vrijgesteld geweest. Liebermans wetsvoorstel werd afgewezen en de toenmalige minister van Defensie gebruikte dat als voorwendsel om zijn steun aan de regering Netanyahu op te zeggen en zijn ontslag in te dienen. Na het vertrek van Lieberman dreigde een andere coalitiepartij, het extreemrechtse HaBayt HaYehudi (Het Joodse Huis), de regering in de steek te laten. Haar leider en voormalig minister van Onderwijs, Naftali Bennett, had gehoopt de vrijgekomen post van minister van Defensie te krijgen maar tevergeefs.

Netanyahu was in feite overgeleverd aan de genade van kleinere partijen en kon zijn politiek niet meer doorvoeren. Hij wilde niet plooien voor de eisen van die kleinere regeringspartijen en verkoos de handdoek in de ring te gooien en voor april 2019 nieuwe verkiezingen uit te schrijven. Hij hoopte dan een absolute meerderheid binnen de Knesset te kunnen verwerven die hem minder afhankelijk zou maken van die kleine partijen.

De verkiezingen van april leidden echter tot een situatie van gelijkheid tussen zijn partij Likoed en de toen pas opgerichte partij Blauw en Wit. Netanyahu slaagde er wel in een coalitie te vormen maar die haalde slechts een quorum van 60 zetels en dus was de steun van Avigdor Lieberman nodig. Die weigerde echter om zich aan te sluiten zolang er orthodoxe religieuze fracties deel uitmaakten van de regering. Benyamin Netanyahus tijd raakte op. Hij slaagde er niet in om binnen de door de president vastgestelde termijnen een regering te vormen en zag zich verplicht het parlement, de Knesset, te ontbinden. Daarmee werd de weg vrijgemaakt voor de nieuwe tussentijdse verkiezingen van deze maand september.

Een twee ronde verkiezingen

Netanyahu koos er dit keer voor om de toon van zijn verkiezingscampagne nog radicaler te maken. Hij hoopte zijn uitslag te verbeteren door overdreven haatdragende retoriek en veiligheidsgerichte propaganda te gebruiken. Facebook sloot zelfs tijdelijk zijn pagina af omwille van haatberichten nadat hij pop-upboodschappen verstuurde met als boodschap dat de Arabieren “ons allemaal willen vernietigen – vrouwen, kinderen en mannen”. In de veronderstelling dat zijn ‘goede vriend’ Donald Trump hem zou steunen, beloofde Netanyahu ook de soevereiniteit van de joodse staat uit te breiden over dat deel van de Westelijke Jordaanoever dat momenteel onder Palestijns burgerlijk en militair bestuur (Gebied C) valt. Het Palestijnse grondgebied zou daardoor in feite tot 169 enclaves worden gereduceerd.

Jammer genoeg voor Benyamin Netanyahu was de uitslag van deze stembusgang ook dit keer niet zo positief als hij had gehoopt. Ondanks de inzet van de verkiezingen, de escalatie in retoriek en de door hem opgebouwde reputatie door de afgelopen tien jaar aan de macht te zijn, lukte het Netanyahu niet de verhoopte stemmen binnen te rijven. Mochten de verkiezingen gezien worden als een referendum voor of tegen de figuur van Netanyahu dan is hij er niet in geslaagd door te breken. De opkomst was bijna één procentpunt meer dan bij de verkiezingsronde van april, ongeveer 120.000 kiezers mee, en toch registreerde Netanyahu een daling van bijna 30.000 stemmen. Voeg daar het goede resultaat van rivaal Benny Gantz met zijn partij Blauw en Wit aan toe en het wordt duidelijk dat een groot deel van de kiezers vind dat het tijd is voor verandering in de politiek.

Ook binnen Likoed beginnen ze nerveus te worden

Ook binnen Netanyahus partij Likoed beginnen ze nerveus te worden. Netanyahus strategische politieke keuze om nauwe relaties met de ultraorthodoxe partijen aan te gaan maar tegelijkertijd ook een as te vormen met niet-religieus extreemrechts, brengt ontevredenheid mee binnen zijn eigen partij. De extremistische retoriek van Netanyahu, het noodzakelijke bindmiddel voor zo’n heterogene coalitie, houdt het risico in dat gematigde kiezers gaan afhaken. Die trend begint zich nu af te tekenen. De partij verloor in deze verkiezingsronde enkele zetels.

De mogelijke meerderheden

Een meerderheid vormen met voldoende samenhang blijkt een zware. Een homogene formatie vanuit ideologisch en politiek oogpunt is onmogelijk door opmerkelijke interne, laten we het maar ‘nuances’ noemen.

De rechtse coalitie, geleid door Netanyahu, behaalde op papier 55 zetels. Ze is samengesteld Likoed, de partij van de premier, met 32 zetels; twee ultraorthodoxe religieuze partijen (overwegend sefardisch-charedisch) met 9 zetels, Jahadoet ha-Torah (een coalitie van asjkenazische-ultraorthodoxe partijen) met 7 zetels en Yamina, een constructie van drie extreemrechtse partijen met respectievelijk 3, 2 en 2 zetels). In het totaal 55 zetels.

Een mogelijk alternatief is dat de nieuwe partij Blauw en Wit een andere rechtse regering tracht te vormen. De westerse media noemen het weliswaar een ‘centrumlinkse’ coalitie maar in Mondoweis schrijft Jonathan Cook terecht: “Zelfs volgens de eigen inschatting van hun ideologische standpunten aanziet slechts een klein deel van het nieuwe Israëlische parlement zichzelf als centrumlinks.”

Volgens de tradities ontving het staatshoofd, president Rivlin, na de verkiezingen afgevaardigden van alle partijen die de kiesdrempel van 3,25% haalden en deel uitmaken van de Knesset. Hij vroeg hen om de figuur aan te duiden die volgens hen de volgende premier moest worden en een regering moest vormen. De president kan in feite eender wie hij wil aanduiden maar de eerste keuze wordt gewoonlijk toevertrouwd aan diegene wiens partij de meeste zetels heeft behaald en tegelijkertijd over de meeste coalitiezetels kan beschikken.

Hoewel de president Netanyahu aanstelde als formateur, zal opnieuw premier worden dit keer niet gemakkelijk zijn. In feite heeft hij slechts twee opties. De eerste is om de afgevaardigden van Blauw en Wit ervan te overtuigen om hun campagnebeloften niet na te komen en zich aan te sluiten bij een regering met hem aan het roer. Die optie betekent echter dat Blauw en Wit haar beloftes al verbreekt nog voor ze ook maar één dag aan de macht is geweest. Dat kan electoraal destructief zijn. De kans dat Netanyahu in een coalitie met Blauw en Wit premier wordt is dan ook nagenoeg nihil.

Netanyahus tweede optie is om Avigdor Lieberman te overtuigen om zich bij zijn rechtse blok aan te sluiten. Ook die mogelijkheid is nagenoeg nihil. Lieberman haat Netanyahu, hij wil hem weg en samen met hem ook de ultraorthodoxe partijen.

De andere rechtse coalitie kan eventueel wel aan een meerderheid van 61 zetels geraken. i>Blauw en Wit kan op de steun rekenen van HaMaḥaneh HaDemokrati (Democratisch Kamp), gevormd door Meretz (in het verleden meestal als links en seculier omschreven), enkele ballingen van de Labour partij en de havik en voormalige premier Ehud Barak, met 5 zetels en tenslotte ook wat er nog rest van de Labour partij zelf met 6 zetels.

Wanneer daarbij HaReshima HaAravit HaMe’uhedet (Gezamenlijke Lijst), een samenwerking van drie partijen die de Palestijnse(1) minderheid in Israël, vertegenwoordigen, wordt meegerekend, komt Blauw en Wit op papier uit op 57 zetels. Deze Gezamenlijke Lijst haalde bij deze verkiezingen 13 zetels binnen, een nooit eerder gezien resultaat, en is daarmee de derde grootste partij van Israël is geworden.

Het kan verwonderen dat de Gezamelijke Lijst Blauw en Wit steunt. Die wordt immers geleid door drie voormalige Israëlische generaals. Eén van hen, Moshe Yaalon, vergeleek Palestijnen met een kankergezwel en is een fervent verdediger van de kolonies op de Westelijke Jordaanoever. Benny ‘Only the Strong Wins’ Gantz zelf leidde de aanval van het leger op Gaza in 2014. Daarbij werden tienduizenden huizen verwoest en meer dan 500 Palestijnse kinderen gedood. Dat bracht hem echter niet in verlegenheid, het stond zelfs centraal in de verkiezingscampagne van Blauw en Wit.

Een haatdragende en duidelijk anti-Palestijnse retoriek kenmerkte Netanyahu’s regeringen

De Gezamenlijke Lijst zal echter niet met Gantz’ coalitie gaan regeren. Blauw en Wit heeft trouwens zelf ook belooft dat het dat niet zal doen. De keuze van de Gezamelijke Lijst is louter tactisch. Eerste en vooral de wens om eindelijk een einde te kunnen stellen aan de politieke carrière van Netanyahu. In een opiniestuk in The New York Times beschrijft Ayman Odeh, de leider van de Gezamenlijke Lijst, de dwingende noodzaak om een einde te stellen aan het ”lange bewind van corruptie, leugens en angst” van Benjamin Netanyahu. Een haatdragende en duidelijk anti-Palestijnse retoriek kenmerkte zijn regeringen en maakte de integratie van de Palestijnse minderheid in de Israëlische samenleving zeer moeilijk.

Bovendien, schrijft Ayman Odeh: “de enige toekomst voor dit land is een gedeelde toekomst en er is geen gedeelde toekomst zonder de volledige en gelijkwaardige deelname van de Palestijnse burgers.” Het is voor hem duidelijk dat de enige manier waarop zij hun status in Israël kunnen verbeteren alleen mogelijk is door een actievere rol in de politiek te spelen. Dat de Palestijnse minderheid nu de derde grootste patij geworden is in de Knesset is dan ook een belangrijke stap voorwaarts.

Ook in deze tweede mogelijke constructie kan de extreemrechtse nationalistische partij van voormalig minister van Defensie Avigdor Lieberman, Yisrael Beiteinu (Israël ons Huis), met maar 8 zetels een beslissende rol spelen door aan een van beide coalities het nodige quorum in het parlement, de Knesset, te geven.

De reden dat president Rivlin Benyamin Netanyahi en niet Benne Gantz als formatteur aanstelde als formateur is omdat slechts 10 van de 13 leden van de Gezamenlijke Lijst Gantz als premier hebben aanbevolen. Daardoor strandde zijn coalitie op 54 zetels, één minder dan de 55 zetels van de Netanyahu-coalitie.

Volgens de wet heeft Netanyahu 28 dagen de tijd om een regering te vormen. Hij kan eventueel om een verlenging van maximaal 14 dagen vragen. Als het dan nog niet lukt kan de president een andere formateur aanstellen, Benny Gantz bijvoorbeeld.

De mogelijkheid dat de drie dissidenten van de Gezamenlijke Lijst alsnog hun standpunt zullen heroverwegen en Gantz hun steun zullen bieden, zonder dat de partij daarom zou toetreden tot een regering en ministerposten te gaan beklede is klein. Dat zou nochtans die hypothetische zogenaamde ‘centrumlinkse’ regering wel dichterbij brengen en de kans bieden tegelijkertijd zowel de ultraorthodoxe partijen uit te sluiten als Netanyahu schaakmat stellen. Het punt is dat de partij van Avigdor Lieberman ook hier noodzakelijk is om aan een meerderheid te geraken in de Knesset. Dat wordt zeer moeilijk, zo niet onmogelijk. Lieberman heeft niet alleen samenwerking met ultraorthodoxe partijen uitgesloten maar ook met Palestijnse partijen.

Een grote coalitie of weer maar eens nieuwe verkiezingen

De enig overblijvende optie schijnt dus een grote coalitie te zijn tussen Likoed en Blauw en Wit. Samen hebben ze 64 zetels. Die grote coalitie zou de twee partijen meer speelruimte geven waardoor de druk en de macht van de minder belangrijke partijen, van de ultraortodoxe via Lieberman tot de Gezamenlijke Lijst, kan worden uitgeschakeld.

Netanyahus en Gantz’ vertegenwoordigers zijn ondertussen al tweemaal samengekomen om de voorwaarden te bespreken waaronder zo’n eenheidscoalitie mogelijk is. Een eerste keer op vrijdag 27 september en een tweede keer op zondag 29 september. Zoals mocht verwacht worden, zonder resultaat. Intussen beschuldigen de beide partijen elkaar ervan het land naar een derde verkiezingsronde te slepen.

Woensdag 1 oktober wordt een derde poging ondernomen. Als het dan niet lukt zou Netanyahu, naar verluidt, de handdoek in de ring gooien en zijn mandaat teruggeven aan de president. Woensdag 1 oktober is trouwens een belangrijk dag voor Benyamin Netanyahi. Het is de dag die procureur-generaal Avichai Mendelblit gekozen heeft voor het eerste verhoor van de premier in de lopende procedures op beschuldigingen van corruptie, fraude en schending van het vertrouwen in de zogenaamde zaken 1000, 2000 en 4000. Vandaar dat Netanyahu absoluut premier wil blijven. Hij rekent erop dat zolang hij dat is, het moeilijker is om hem aan te klagen Netanyahu kan dus niet toegeven zolang hij niet weet of Mendelblit hem al dan niet zal aanklagen.

(1) Zoals Ludo de Brabander in zijn inleiding tot het interview met de Palestijnse politica Haneen Zoabi schrijft: “In Israël is naar schatting 20% van de bevolking Palestijns. De Israëlische politieke wereld spreekt van ‘Arabieren’ in een poging om hen te dissociëren van hun volksgenoten in de Palestijnse bezette gebieden.

Francis Jorissen woont in het midden van nergens ergens in Frankrijk, nieuwsgierig, schrijver en free-lance journalist, activist, would-be wereldreiziger en geïnteresseerd in Rusland, de landen die ooit behoorden tot wat men toen 'Het Oostblok' noemde en het Midden-Oosten