Donald Trump: “Grote naties voeren geen eindeloze oorlogen”

Facebooktwittergoogle_plusmail

Op 8 september 2019 wordt een delegatie van de Taliban verwacht in de Verenigde Staten voor een gesprek, of op zijn minst een fotosessie, met Donald Trump. Dat onthult Donald Trump de dag voordien via witter. Tegelijkertijd meldt hij dat de onderhandelingen tussen de Taliban en zijn speciale gezant voor Afghanistan opgeschort zijn. De directe aanleiding – of alleszins het excuus – voor de ‘definitieve’ schorsing van de vredesgesprekken is een aanval van de Taliban in Kaboel op donderdag 5 september 2019 waarbij 12 doden vallen, waaronder één Amerikaanse soldaat.“Als ze niet kunnen instemmen met een staakt-het-vuren tijdens deze zeer belangrijke vredesbesprekingen, en zelfs 12 onschuldige mensen doden, dan hebben ze waarschijnlijk niet de kracht om te onderhandelen over een betekenisvolle overeenkomst. Hoeveel decennia willen ze nog vechten?”, twittert Donald Trump.

Zalmay Khalilzad, geboren in Afghanistan maar genaturaliseerd Amerikaan, is in september 2018 door Trump aangesteld tot zijn speciale gezant voor verzoening in Afghanistan. Hij heeft maandenlang met de Taliban onderhandeld op basis van de gedachte dat oorlog en dialoog best hand in hand kunnen samengaan. Zowel de Amerikanen als de Taliban zagen het op die manier. De militaire druk op de vijand verhogen om vanuit een zo sterk mogelijke positie te onderhandelen. De ommezwaai van Trump heeft dan ook andere redenen.

“Grote naties voeren geen eindeloze oorlogen”

Enkele maanden eerder, in februari 2019, oreerde Donald Trump in zijnState of the Union: “Grote naties voeren geen eindeloze oorlogen.” Hij verdedigt zijn optie voor een militaire terugtrekking uit Syrië en Afghanistan waarbij hij herinnert aan de menselijke en financiële kosten die die oorlogen met zich meebrengen en aan zijn verkiezingsbelofte om de Amerikaanse soldaten snel terug te halen. Hij vertelt ook dat hij “de onderhandelingen over een politiek akkoord met de Taliban heeft versneld”. In januari hebben zijn gezant Khalilzad en de Taliban al een voorlopig akkoord bereikt over de algemene structuur van het vredesakkoord. De kernpunten zijn: de terugtrekking van alle buitenlandse troepen, garanties van de Taliban dat Afghanistan geen draaischijf wordt voor jihadisten met een wereldwijde roeping, een verlengd of permanent staakt-het-vuren en het begin van een inter-Afghaanse dialoog. Een ‘all-inclusive, take it or leave it’ pakket noemde Khalilzad het toen.

Eind augustus 2019 doen dan geruchten de ronde dat de ondertekening imminent is. “We hopen binnenkort goed nieuws te kunnen brengen aan onze islamitische natie, op zoek naar onafhankelijkheid,” laat Suhail Shaheen, woordvoerder van de Taliban-delegatie in Doha via twitter weten. Begin september kondigt Zalmay Khalilzad aan dat de overeenkomst met de Taliban ‘in principe’ rond is en enkel nog de zegen van Donald Trump nodig heeft.

De Afghaanse regering heeft nooit deelgenomen aan de onderhandelingen. De Taliban wilden hen niet aan tafel, ze wilden enkel met ‘de opdrachtgevers’, de Amerikanen, praten. De VS blijven zelf heel vaag tegen de Afghaanse president en regering over de afspraken die er gemaakt worden. Pas op 2 september krijgt president Ashraf Ghani de tekst voorgelegd. De Taliban lijken ondertussen de strijd te hebben opgedreven met aanvallen op steden als Kunduz, Farah, Pul-e-Khumri en aanslagen in Kaboel. Volgens analisten van het Afghanistan Analysts Network (AAN) lijkt het er op dat de Taliban opnieuw willen benadrukken dat een overeenkomst met de VS waarin een staakt-het-vuren met de westerse strijdkrachten is opgenomen, niet van toepassing is op de Afghaanse regeringstroepen

Nog op 2 september onthult Trump’s gezant op het Afghaanse Tolo-televisiekanaal een aantal specifieke aspecten van de – tot dan toe geheime – overeenkomst: binnen 135 dagen na de ondertekening worden 5.400 van de ongeveer 14.000 Amerikaanse troepen in Afghanistan teruggetrokken, 5 militaire bases worden gesloten, in 2 van de 34 Afghaanse provinciesn, Kaboel en Parwa, zal er ‘vermindering van het geweld’ zijn. Over de timing voor de terugtrekking van de rest van de troepen en over de sluiting van de andere militaire bases wordt niet gerept. Sommigen suggereren binnen vijftien maanden. Dat valt perfect binnen de termijn om aan Trump’s ambitie voor een gooi naar een tweede ambtstermijn, november 2020, te voldoen. In ruil voor al die ‘toegevingen’ zou de VS-gezant Khalilzad van de Taliban de uitdrukkelijke belofte hebben verkregen dat zij afstand nemen van Al-Qaida en bereid zijn om Afghaanse politici, waaronder vertegenwoordigers van de regering, te ontmoeten. Zover komt het dus niet. Minder dan een week later blaast Trump alles op. De vraag is waarom?

Struikelsteen Donald Trump

De eerste reden ligt aan de ‘beste dealmaker’, narcist Donald Trump zelf. Met zijn neiging om het exclusieve auteursrechten te claimen van politiek-diplomatieke processen die eigenlijk het resultaat zijn van langdurige collectieve inspanningen, moet het voor hem een gruwelijke gedachte zijn geweest dat er een deal zou worden gemaakt zonder dat hij op het voorplan staat. Wanneer hij van Khalilzad verneemt dat de overeenkomst ‘in principe’ rond is en hij nog enkel zijn fiat moet geven, wil hij die deal zelf claimen. Hij wil zo graag erkend worden als groot staatsman en getalenteerde bemiddelaar dat hij deze kans niet zomaar kan laten voorbijgaan. Hij wil daarom dat zowel een Taliban-delegatie als president Ashraf Ghani naar Camp David afreizen om zichzelf het, al was het maar symbolische vaderschap van de vredesovereenkomst toe te eigenen.

Zoals de olifant in de porseleinwinkel die hij is, negeert hij daarbij volledig de regering van Qatar die vele maanden lang gastheer heeft gespeeld voor de onderhandelaars en die zich uitsloofde om de deal rond te krijgen. Niet verwonderlijk dat men in Doha maar wat graag het historische akkoord graag zelf wil aankondigen. Trump negeert ook de bezwaren van de Quetta Shura, de koepel van de Taliban. Zij willen dat de overeenkomst wordt ondertekend in het bijzijn van de ministers van Buitenlandse Zaken van andere landen, onder andere Rusland, en dat Qatar de overeenkomst aankondigt vóór er een Camp David-vergadering doorgaat. De Taliban willen zo voorkomen dat ze voor schut gezet worden wat een ‘politieke zelfmoord’ zou betekenen. Het interview van Khalilzad aan de Afghaanse televisie is daarnaast ook al geen slimme zet. Hij geeft daarmee een deel van de inhoud van de overeenkomst vrij voor die ondertekend is. Een beslissing waarvan de talloze sceptici in Kaboel, Washington en Quetta gretig gebruik maken om hun bezwaren nog maar eens rond te bazuinen.

Weerstand in Washington

Het getuigt trouwens niet van een erg goede timing om aan de vooravond van de verjaardag van 11 september een opvallende Taliban-delegatie* uit te nodigen op Camp David. Het is onvermijdelijk dat meer dan één conservatief Congreslid zich daarover opwindt. Daarbij kunnen ze op de bijstand rekenen van de (vandaag ex-) staatssecretaris voor Nationale Veiligheid; John Bolton. Die is, gesteund door het Pentagon, tegen om het even welke mogelijkheid tot compromis. Seth Harp schrijft daarover in Rolling Stone: “Het is een vent die zijn hele treiterende, kontenlikkende carrière heeft besteed aan het permanent gebruiken van de hefbomen van de nationale veiligheidsdiensten om een oorlog te voeren – eender welke oorlog, met om het even welk land dat aangepakt kon worden voor een oorlog, of het nu Irak, Iran, Noord-Korea, Cuba of Venezuela is”.

John Bolton en Zalmay Khalilzad, zijn geen vrienden. Volgens Bolton houdt Khalilzad de teugels niet strak genoeg gespannen waardoor de Taliban teveel invloed krijgen. Het culminatiepunt tussen beiden wordt bereikt wanneer Khalilzad weigert de inhoud van de overeenkomst mee te delen aan John Bolton. Minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo wil de overeenkomst wel sluiten, ondanks zijn bezwaar om die te ondertekenen met als tegenpartij het ‘Islamitisch Emiraat van Afghanistan’, de naam die de Taliban-regering in 1996 aangenomen heeft. Dit brengt volgens hem de officiële Afghaanse regering in Kaboel in diskrediet. Het debat binnen de Amerikaanse regering is zo intens dat het uiteindelijk leidt tot het>ontslag van John Bolton.

Weerstand in Kaboel

De Afghaanse regering onder leiding van president Ghani maakte nooit deel uit van de gesprekken met de Taliban. De Taliban willen niet aan de onderhandelingstafel met Kaboel. Het is altijd een dialoog geweest tussen de Amerikaanse regering en de Taliban. Wanneer president Ghani uiteindelijk de tekst voorgelegd krijgt, vraagt hij om bedenktijd. Hij wil, zegt hij, begrijpen welk voordeel zijn regering uit de overeenkomst kan halen en hoe die, later, de inter-Afghaanse dialoog op gang kan brengen.

Na maandenlang pleitbezorger te zijn geweest voor een centrale rol in een proces dat “geleid moet worden door Afghanen, voor Afghanen”, staat de regering met de rug tegen de muur. Politiek verzwakt, (bijna) gedwongen om de voorwaarden van een ondoorzichtige overeenkomst waarin het geen inbreng heeft gehad te aanvaarden en die geen garantie geeft voor het voortbestaan van de Afghaanse instellingen. Er is bovendien geen sprake van een langdurig of permanent staakt-het-vuren waar Ghani twee jaar lang op heeft aangedrongen. Kortom de Afghaanse regering staat in de kou en heeft niets in handen want in de praktijk zijn er eigenlijk twee verschillende overeenkomsten die weliswaar haast niets met elkaar te maken hebben. De eerste is tussen de Taliban en de VS, de tweede is louter hypothetisch, ongeschreven en op vage beloften gestoeld, tussen de Taliban en de rest van de Afghaanse politieke en sociale wereld.

Een onevenwichtige overeenkomst

De deal met de Taliban kan niet werken omdat hij uit balans is. Hij moet een einde maken aan een conflict waarbij drie hoofdrolspelers betrokken zijn, maar één van hen mocht het podium niet op. Naarmate het moment nadert dat de overeenkomst moet worden afgesloten worden de structurele tekorten ervan duidelijk. Zelfs voor diegenen die, net zoals Trump, het Afghaanse dossier zo snel mogelijk willen afsluiten.

Voor zover geweten, alle details zijn immers niet bekend, betekende de overeenkomst een succes voor de Taliban. Zij zouden zich als de winnaars hebben kunnen profileren die het hele vredesakkoord naar hun hand hebben gezet. Er blijft Trump niets anders over dan te proberen om de meubelen te redden. Wanneer hij merkt dat het niet zal lopen zoals hij het graag wil, ook al omdat de Taliban niet in zijn verhaal willen stappen, blaast hij de hele santenboetiek op. Voorlopig tenminste.

Hoe moet het nu verder?

Niemand die het echt weet. De eerste reacties van de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo, de Taliban en de belangrijkste regionale spelers in het conflict, van Moskou tot Peking, van Teheran tot Islamabad, lijken erop te wijzen dat de dialoog in de toekomst kan worden hervat. Tenminste als Trump in de hand kan worden gehouden.

De Amerikaanse president kan hopen dat op het terrein de militaire slinger eindelijk naar de kant van de Verenigde Staten gaat schommelen. Op 9 september twittert hij “In de afgelopen vier dagen hebben we onze vijand harder getroffen dan ooit tevoren in de afgelopen tien jaar!” Maar de militaire impasse is gedoemd om te blijven bestaan. De VS kunnen de Taliban niet verslaan, de Taliban kunnen de VS niet verslaan. Donald Trump heeft twee mogelijkheden: hij kan ofwel zijn troepen eenzijdig terugtrekken, ofwel de onderhandelingen met de Taliban opnieuw opstarten.

De voorwaarden voor die onderhandelingen liggen nu wel anders. Een eerste voorwaarde is alleszins dat ze niet moeten onderworpen worden aan de verkiezingsbehoeften van Donald Trump. Verder moet dit liefst keer rekening worden gehouden met de belangen van de hele Afghaanse maatschappij. Dat kan lastig worden maar het is noodzakelijk. En misschien wordt het ook tijd om de regionale belanghebbenden (Beijing, Moskou, Islamabad. New Delhi, Teheran) bij de besprekingen te betrekken. Tenslotte bestaat er al een officieel overleg tussen de VS, Rusland en China, de ‘Trilaterale Meeting over het Afghaanse vredesproces’ dat twee maanden geleden op een vergadering in Beijing uitgebreid werd met Pakistan, een Vierpartijenmeeting dus. De partijen waren het eens over “het belang van onderhandelingen ‘door Afghanistan geleid en in Afghaanse handen’ om zo snel mogelijk een akkoord te bereiken over een toekomstige inclusieve politieke regeling die voor alle Afghanen aanvaardbaar is.“

Alleszins lijken de Taliban hun interesse voor verder praten niet verloren te hebben. Enkele dagen nadat Trump de ondertekening afblaast zitten ze voor besprekingen in Moskou waarna ze voor een andere vergadering doorvliegen naar Teheran.

* Onder hen Moellah Abdul Ghani Baradar, medestichter van de Taliban, die in 2010 in Karachi in een gezamenlijke operatie van de Pakistaanse en Amerikaanse geheime diensten werd gevangen genomen, jarenlang in de gevangenis vertoefde en in oktober 2018 op vraag van de VS werd vrijgelaten om als hoofd van de diplomatie van de Taliban de vredesgesprekken te leiden in Doha.

Francis Jorissen woont in het midden van nergens ergens in Frankrijk, nieuwsgierig, schrijver en free-lance journalist, activist, would-be wereldreiziger en geïnteresseerd in Rusland, de landen die ooit behoorden tot wat men toen 'Het Oostblok' noemde en het Midden-Oosten