Tweespalt VS-EU

anti Trump betoging Teheran (Wikimedia Coomons)
Facebooktwittergoogle_plusmail

Je leest wel ’s dat het Atlantisme vandaag echt onder druk staat. Betekent de persoon van de huidige president van de Verenigde Staten, Donald Trump, en zijn politiek van “America first” nu het begin van een heuse tweespalt in de relaties tussen de VS en de EU? Of zal het zo’n vaart niet lopen?

Churchill

Het Atlantisme was eigenlijk het gevolg van van de Britse terugval op wereldvlak. Winston Churchill was diegene die in dit verband van een klare kijk getuigde. In augustus 1941 onderschreef hij met VS president Roosevelt het Atlantisch Charter. Dit document had geen bindend karakter maar was de eerste officiële en publieke bevestiging van de solidariteit tussen de VS en het Verenigd Koninkrijk tegen militaire agressie. Maar van centraal belang is vooral het inzicht van Churchill dat Londen niet langer de wereldmacht was die ze ooit wel was geweest.

Na WOII bewoog Londen – maar ook Parijs – hemel en aarde om een (militair) leiderschap van de VS in Europa te garanderen, in de eerste plaats om de vrees tegen te gaan van een mogelijke heropstanding van Duitsland. De cluster met de VS, de nieuwe grootmacht, liet Londen toe om nog vele jaren boven z’n gewicht te boksen op het politieke wereldtoneel. Paul Henri Spaak die oorspronkelijk volop inzette op Europese samenwerking ging uiteindelijk vlot mee in dit trans-Atlantisme en de ontwikkeling van de koude oorlog. West-Europese leiders hoopten ook dat de nauwe banden met de VS een uitweg zouden helpen bieden voor de economisch penibele toestand.

afstandelijkheid

Intussen hebben we bijna 70 jaar gestructureerd Atlantisme achter de rug. Bij heel wat Europese leiders werd de verkiezingsoverwinning van Donald Trump bijzonder koeltjes onthaald. Dat is wel duidelijk. Onmiddellijk werden er ballonnetjes opgelaten om de eigen Europese defensie te intensiveren, bijvoorbeeld. De lobbykracht van de Europese wapenindustrie had nog maar even voordien z’n invloed getoond toen de Europese Commissie in augustus 2016 een plan aankondigde om vanaf 2020 500 miljoen onderzoeksgeld euro te reserveren voor militair onderzoek, en een jaarlijks gezamenlijk defensiefonds in te stellen van 5 miljard euro voor ontwikkeling en aankoop van militair materieel. Maar dit hoeft niet per se tegen de NAVO gericht te zijn: ook de Amerikaanse druk om 2% BNP aan defensie te besteden moet wellicht de Europese wapenfabrikanten ten goede kunnen komen, wordt er dan gedacht.

De ontgoocheling was ook groot bij de Europese NAVO lidstaten toen president Trump bij zijn bezoek aan Evere op 25 mei 2017 niet expliciet verklaarde dat de solidariteitsclausule in artikel 5 van het NAVO verdrag zijn grote aandacht wegdroeg. Hij heeft dat enige tijd later wel min of meer rechtgezet, maar bij velen zit dit toch in hun mouw.

Nieuwe spanning

Er is nu een nieuwe kink in de kabel. De Amerikaanse Senaat heeft een nieuwe sanctiewet gestemd tegen Rusland, Iran en Noord-Korea. Moskou vreest dat er een heuse handelsoorlog op komst is. Europa houdt ook wel vast aan sancties tegen Rusland maar toch wringt het Amerikaans schoentje. In deze recente wet wordt immers een bijkomende maatregel opgenomen die de relaties met verschillende Europese landen op scherp zet. Het gaat met name om boetes voor (Europese) ondernemingen die Rusland helpen bij het aanleggen van gaspijpleidingen. Staat hier het sanctiebeleid tegen Rusland centraal of spelen er eigen Amerikaanse (gas)belangen? (Zie artikel: It is all about energy, stupid). De EU zal niet zomaar z’n bevoorradingspolitiek van energiegrondstoffen op de helling zetten. Hoe groot de breuk tussen Washington en Brussel hierdoor wordt is vandaag nog niet duidelijk. De houding van Europa tegenover Rusland is toch iets meer afgemeten. Duitsland zal de Northstreampijpleidingen niet opgeven.

Bovendien trekt de regering Trump volop de anti-Iran kaart. Het Saoedische koningshuis werd de hemel ingeprezen, en nieuwe sancties tegen het “terrorisme steunende” Teheran worden dus aangekondigd. Terwijl de VS echter Iran nog ’s extra wil isoleren gaat Federica Mogherini, Hoge Vertegenwoordiger van de EU voor buitenlandse betrekkingen en veiligheidspolitiek, nu 5 augustus naar de inauguratie van president Hassan Rohani. Dat doet ze officieel in haar hoedanigheid als voorzitter van de JCPOA (joint comprehenisve plan of action), de nucleaire overeenkomst tussen Iran en de wereldmachten. Trouwens ook Jean-Yves Le Drian, de Franse minister van buitenlandse zaken, zal op 4 en 5 augustus Teheran bezoeken. Tegenstelling binnen het Atlantisme?

In de lijn

Daar staat tegenover dat de nieuwe stafchef van het Witte Huis, gepensioneerd generaal John Kelly, nog werkzaam is geweest bij het oppercommando van de NAVO, hét trans-Atlantisch instrument bij uitstek. Van 1999 tot 2001 was hij speciaal adviseur van de Supreme Allied Commander, Europe, in Casteau (Bergen) in België. Hij zal wellicht een temperende rol willen spelen op teveel einzelganger-politiek van zijn chef?

Ook de baas van Trumps veiligheidsraad, generaal McMaster, is eerder van de klassieke lijn: bondgenoten verzorgen tegen de vijand. Hij ontsloeg op 27 juli het hoofd van de Midden-Oosten afdeling van de National Security Council, Derek Harvey, die gekend stond als een Iran-havik nog aangesteld door McMasters voorganger Michael Flynn.

Het Amerikaans establishment doet zeker en vast pogingen om de Trump chaos te verkleinen, en om enige orde op zaken te stellen zodat de president toch min of meer tussen de klassieke lijnen zou lopen. Aangezien de anti-Rusland sfeer in de Amerikaanse politieke wereld dus ook een ‘America first’-gehalte heeft, moet Donald Trump wel kunnen wegkomen met bepaalde koerswijzigingen. Gaat Trump hier tegen zijn verkiezingspropaganda in door de nieuwe sanctiewet klakkeloos te ondertekenen om andere confrontaties met (bepaalde delen van) het establishment, bijvoorbeeld over migratie of klimaat, dan wel echt aan te gaan? Deze nieuwe sancties tegen Rusland zijn vooral een teken dat de politieke klasse as such, fervent vasthoudt aan de vijandanalyses die het ‘intelligence complex’, zeg maar de vele veiligheidsdiensten en het leger, de laatste vijftien jaar ontwikkelde. Dat zal een vastgoedmakelaar toch niet ondersteboven komen halen..?

Voor verdere duidelijke reacties vanwege de EU moeten we wellicht wachten tot na de verkiezingen van 24 september in Duitsland.