Bouterse, levenslang…als president

desi-bouterse
Facebooktwittergoogle_plusmail

Wat hebben Burundi en Suriname met elkaar te maken? Op het eerste gezicht niets. Alleen dat het zeer kleine landen zijn waarover in onze contreien betrekkelijk weinig geweten is. En toch is er een overeenkomst tussen de Surinaamse president Desi Bouterse die op het punt staat herverkozen te worden en de Burundese president Pierre Nkurunziza die net een mislukte staatsgreep achter de rug heeft.

Beiden klampen zich aan de macht vast om het eigen hachje te kunnen redden. Nkurunziza ambieert, tegen de grondwet in, een derde ambtstermijn om een procesgang wegens corruptie te vermijden en ook Bouterse wil per se president blijven om uit de handen van het gerecht te blijven.

President Desi Bouterse heeft met zijn Nationale Democratische Partij (NDP) op 25 mei de presidentsverkiezingen in Suriname gewonnen. De partij behaalde 27 parlementszetels. De grootste tegenspeler, het oppositieblok V7 dat bestaat uit onder meer de Creoolse NPS, de Hindostaanse VHP en  de Javaanse PL.  kreeg volgens de voorlopige uitslagen 17 zetels. De Alternatieve Combinatie, een gelegenheidscombinatie van Ronnie Brunswijk, kreeg 5 zetels.

Het is de eerste keer in de Surinaamse parlementaire geschiedenis – Suriname is 40 jaar onafhankelijk –  dat een partij die alleen aan de verkiezingen heeft deelgenomen, als winnaar uit de bus komt. Zoals de kaarten nu liggen zal de NDP alleen een regering kunnen vormen formeren, wat ook het doel was van Bouterse om zonder partners deel te nemen aan de stembusgang.

Met 27 zetels in De Nationale Assemblee slaagt de NDP er niet in haar presidentskandidaat in het parlement te kiezen, waar een tweederde meerderheid of 34 stemmen voor nodig zijn en dus medewerking van andere partijen. De verwachting is dat de zittende president, Desi Bouterse, in de Verenigde Volksvergadering (VVV) zal worden herkozen, waar de NDP zoals de kaarten nu liggen ook de meerderheid zal hebben. De VVV, die parlement en districts- en ressortraden bijeenbrengt, komt in laatste instantie aan het woord. De tweede optie, verkiezing in de VVV door de 933 leden, vergt veel meer organisatie, achterkamergesprekken gaande tot omkoperij, wat zich in het verleden meermaals heeft voorgedaan.   ‘Bij God en in Suriname is alles mogelijk’ …behalve de bijna zeventigjarige Bouterse van de macht houden. Zijn eclatante verkiezingsoverwinning is dan ook geen verrassing. Opiniepeilingen, ook van Nederlandse origine, gaven aan dat de NDP met vlag en wimpel zou winnen van zijn uitdager ‘sheriff’ Chandrikapersad Santokhi, de leider van het V7 oppositieblok dat op 17 zetels bleef steken.

Bouterse had het in zijn regeerperiode tussen 2010 en 2015 als staatshoofd gemakkelijk. In de eerste jaren van die periode had hij de economische wind mee. Dankzij winsten uit bauxiet, olie en goud is een minimumloon ingevoerd, zijn de pensioenen en kinderbijslag verhoogd en sociale woningen gebouwd. Het grootste deel van de zeer jonge bevolking is dus tevreden over de populaire Bouta, zoals Bouterse ook genoemd wordt, maar het economische plaatje oogt minder fraai: de staatskas is bijna leeg – de staat kan haar schuldeisers niet betalen – en een devaluatie van de Surinaamse dollar dreigt.

Suriname in een notendop

Suriname is een jong land. Pas in 1975 is het politiek onafhankelijk geworden van Nederland. Samen met andere Caribische landen heeft Suriname de twijfelachtige eer als eerste te zijn gekoloniseerd en als laatste te worden gedekoloniseerd. Van de 22 onafhankelijke landen die tot Latijns-Amerika behoren, zijn er slechts 2 die een andere voertaal dan het Spaans of Portugees gebruiken. Dat zijn Guyana en Suriname. Met haar 163.000 vierkante kilometer – meer dan vijf keer België – en ongeveer geen 500.000 inwoners is Suriname met Latinonormen een dwergland van het type ‘ons-kent-ons’.

Suriname kan door haar heel bijzondere bevolkingsamenstelling terugvallen op een rijke culturele traditie, die tot op vandaag voortleeft. Vertegenwoordigers van vrijwel de hele wereld zijn ooit aangespoeld op ‘de wilde kust’ als veroveraar, slaaf, contractarbeider of migrant: Nederlanders, Fransen, Engelsen, Afrikaanse slaven van de westkust, Chinezen, Hindostanen, Javanen en natuurlijk de inheemse groep, die op dit ogenblik in groten getale aangedikt wordt met Brazilianen en nieuwe Chinezen. Suriname is de verkleinde schaal van een flink stukje aardbol.

Nederlands  is de voertaal in onderwijs, administratie en politiek, en behoort als derde land tot de Nederlandse Taalunie. Suriname is daardoor zeer uniek voor Nederlandstaligen. Het aantal Belgische stagiairs neemt jaarlijks toe. In welk ander land kun je nu je eigen taal spreken met een bewoner van het tropische regenwoud? Schrik dus niet als je diep in het Surinaamse binnenland Saramaccaanse kleuters ‘zie ginds komt de stoomboot uit Spanje weer aan’ hoort opdreunen. Ook ‘in een klein stationnetje, ’s morgens in de vroegte’ en ‘Sinterklaasje, heilig baasje’ hoor je aan de Boven-Suriname overal.

Fietsen door de geschiedenis

Enkele jaren geleden fietste ik vaak via de Surinamerivier van Paramaribo naar Domburg. Dat is hooguit 25 kilometer, maar bij een temperatuur van 33 graden die door de hoge vochtigheid aanvoelt als 45 is dat geen sinecure. Bij Boxel, in de buurt van een voormalige marinebasis, hield ik dan meestal even halt.

Dat slaperige dorp haalde even het wereldnieuws. Van daaruit vertrok een patrouilleboot naar Paramaribo om het politiebureau aan de Waterkant aan flarden te schieten. Dat was in de ochtenduren van 25 februari 1980: het begin van de militaire staatsgreep van een groepje onderofficieren onder leiding van een zekere Desi Bouterse. Op diezelfde marinebasis begon in 2007 een proces over de Decembermoorden met als hoofdverdachte Desi Bouterse, die echter niet kwam opdagen.

Wat ging vooraf aan dat wapengekletter? Na de onafhankelijkheid in 1975 liep het in Suriname in hoog tempo mis. Wanbeleid, corruptie, nepotisme, verkwisting van een verleidelijke geldpot van 3,5 miljard Nederlandse gulden, een machteloze regering en een Nationale Assemblee die in de volksmond ‘circus stupido’ werd genoemd, vroegen om het uitschoppen van ‘de oude schoenen’, zoals de traditionele partijen, NPS en VHP, smalend werden genoemd.

De grondwet werd opgeschort, het parlement buiten werking gesteld en politieke partijen werden verboden. De militaire coup bracht een grondige wijziging van de verhoudingen binnen de Surinaamse politieke arena. Kleine linkse partijen sprongen in het politieke vacuüm en dreven Suriname even in Cubaans vaarwater. Samen met de militairen wilden zij een revolutionair-nationalistisch alternatief voor de ‘oude politiek’ uitwerken. Het pakte anders uit. Zeker na die beruchte nacht van 8 december 1982, waarin vijftien vooraanstaande burgers die oppositie voerden tegen het militair regime, koelbloedig werden vermoord. ‘Op de vlucht neergeschoten’, was de officiële versie van Bouterse. Vanaf toen werd het regime internationaal – en vooral door Nederland – volledig geïsoleerd.

In 1985 hield Bouterse het geflirt met Castro voor bekeken en sloot een akkoord met de politici van de ‘oude orde’. Die ‘verbroedering’ tussen burgerpolitici en militairen leidde in 1987 tot het herstel van de democratie. Er kwam een nieuwe grondwet en er werden opnieuw algemene en vrije verkiezingen gehouden. Bouterse richtte een eigen partij op: de NDP (Nationaal Democratische Partij), maar het Nieuw Front, bestaande uit de traditionele, etnische partijen en aangevuld met de SPA, behaalde de ene klinkende overwinning na de andere: in 1987, in 1991 en in 2000. Alleen in 1996 werd het Nieuw Front door een aantal politieke intriges opzij gezet.

Het Nieuw Front was onafgebroken tien jaar aan de macht geweest onder leiding van Ronald ‘Vene’ Venetiaan. In 2005 zag het er even anders uit: de NDP werd wel de grootste partij van het land, maar werd door het Nieuw Front die samenging met een goed scorende A-Combinatie van overwegend binnenlandbewoners uit het machtscentrum gehouden. Vanaf 2010 werden de rollen omgekeerd en kwam de NDP met Bouterse als president aan de macht.

Het proces rond de Decembermoorden

De Surinaamse kiezers hadden de kaarten niet gemakkelijk gelegd: door hun stem uit te brengen voor de NDP bestond immers de mogelijkheid dat zij de hoofdverdachte in een strafproces in het presidentiële zadel hielpen. Ook na de verkiezing van Bouterse tot president ging de strafzaak voort, maar de hoofdverdachte zelf is nooit aanwezig geweest op een zitting. Door het juridische steekspel van de verdediging moesten er almaar zittingen uitgesteld worden. Het resultaat was dat de belangstelling van de publieke opinie in Paramaribo voor wat oorspronkelijk als ‘het proces van de eeuw’ werd aangekondigd, fel verzwakte.

Begin 2012 laaide de gemoederen opnieuw fel op toen Ruben Rozendaal, één van de coupplegers en ook verdachte in deze strafzaak, op een zitting fel van leer trok tegen Bouterse. Hij zei onder ede letterlijk: ‘Desi Bouterse heeft Cyrill Daal en Soerindre Rambocus persoonlijk doodgeschoten. Hij was mijn boezemvriend en heeft vaker met me gesproken over de decembermoorden. Ik was zijn vertrouweling. Bouterse kan vergeleken worden met de Godfather.’ Bovendien verklaarde Rozendaal ook dat Bouterse hem heeft willen omkopen om te zwijgen.

De beschuldigingen van Rozendaal, waar of niet, waren op zijn minst gênant voor Bouterse, die altijd beweerd heeft dat hij tijdens de executies niet aanwezig was. Zouden deze uitspraken het vonnis van de rechtbank en de krijgsraad beïnvloeden? Enkele NDP-parlementsleden anticipeerden op een mogelijk ongunstige uitspraak en dienden in zeven haasten een wetsvoorstel in. Het Surinaamse parlement stemde begin april met een meerderheid van 28 tegen 12 stemmen in met een wijziging van een oude amnestiewet.

‘De president herschrijft momenteel zijn eigen geschiedenis, hij zet de gebeurtenissen op Fort Zeelandia naar zijn hand, hij censureert hem onwelgevallige schoolboeken en richt musea in die zijn versie van het verhaal vertellen. Daarin zijn de Decembermoorden een pijnlijke, doch noodzakelijke voetnoot en is de staatsgreep een waarachtige revolutie. Maar die zelfgeschreven historie is slechts tijdelijk en ruim interpreteerbaar. Net als er zijn die hem verafgoden, zullen veel Surinamers hem herinneren als de persoon die een staatsgreep pleegde, verantwoordelijk was voor de moord op vijftien tegenstanders en vervolgens als democratisch gekozen president niet in staat was het land bijeen te brengen, maar zichzelf wel vrijwaarde van een gerechtelijk vonnis.’ (p. 421)  Dat schrijven de journalisten Ivo Evers en Pieter Van Maele in hun uitstekend boek ‘Bouterse aan de macht’.

In hun besluit drukken de twee auteurs uit dat Bouterse pas uit de politieke arena zal verdwijnen op het moment dat hij zijn laatste adem uitblaast – en dan laat hij naar verwachting een loodzware erfenis na. Ik vrees dat zij gelijk hebben. Bouterses aanwezigheid drijft een wig doorheen de Surinaamse samenleving. Winston Jesserun van DA ’91, dat deel uitmaakt van het oppositieblok V7, zei tegen Guus Dubbelman van de Volkskrant: ‘Als Bouterse weg is bij de NDP, kunnen we praten over een eventuele samenwerking. Maar Bouterse is nu de NDP, dat is het grote probleem.’ En bovendien …hij is democratisch verkozen.

‘Zeventig procent van de stemgerechtigden is onder de veertig jaar. De mensen die nu bepalen wie er in de regering komt, zijn niet bezig met wat er in de jaren tachtig is gebeurd.’Dat schrijft de Nederlands-Surinaamse journaliste in haar recent boek ‘Desi Bouterse, een Surinaamse realiteit’. De president van dat mooie land is een man met vele gezichten. Voor sommigen is het een opportunist, een demagoog, een machtswellusteling, een wolf in presidentskleren, een Latijns-Amerikaanse caudillo of een bekeerde drugshandelaar, voor anderen een verkondiger van Gods Bazuin, een held en een Messias voor Suriname. Dat is inderdaad de vreemde Surinaamse realiteit.

Bouterse-biograaf Pepijn Reeser spreekt liever over een Surinaamse tragedie. Volgens hem is het verhaal van Bouterse zowel een Caraïbisch verhaal vol wisselende identiteiten, loyaliteiten en belangen, maar evenzeer een Zuid-Amerikaans verhaal waarin niet op een dode meer of minder wordt gekeken, en het is vooral ook een Nederlands verhaal met een moeilijk verleden en een onduidelijke toekomst. En Bouterse? Wat vindt Pepijn Reeser van hem? ‘Uiteindelijk was de pijnlijke waarheid dat hij weliswaar voortkwam uit een koloniale samenleving met een gewelddadig en problematisch verleden, maar dat hij zelf de keuze maakte om dader te worden.’

Bouterse wordt dit jaar zeventig en krijgt er zeer waarschijnlijk nog vijf jaar presidentschap bij. Om een eventuele levenslange veroordeling te ontlopen, wil hij levenslang president blijven. Het is maar de vraag of Suriname daar ook beter van wordt.

zeelandia-in-paramaribo

Ford Zeelandia in Paramaribo waar de Decembermoorden plaatsvonden (foto Walter Lotens)

 

Walter Lotens woonde lang in Suriname en schreef daarover verscheidene boeken waaronder ‘Omkijken naar een “revolutie”, Surinaamse intellectuelen onder militairen’. Dit artikel verscheen ook op www.dewereldmorgen.be

Borgerhoutenaar Walter Lotens (°1942) noemt zich een glokale burger. Deze gepensioneerde leraar, mede-oprichter van de Actiegroep Kritisch Onderwijs (AKO), moraalwetenschapper, publicist en Latijns-Amerikawatcher schreef voor LA Chispa, een Nederlandstalig magazine over Latijns-Amerika en de Cariben, het Belgische De Reiskrant en voor de Surinaamse krant “De Ware Tijd” en nu voornamelijk voor de webzine voor internationale politiek uitpers.be, waarin hij niet alleen uitvoerig aandacht besteed aan Latijns-Amerika, maar ook aan het Antwerpse mobiliteitsdossier.