Tijd voor realpolitik in Oekraïne-crisis?

oekraine crisis
Facebooktwittergoogle_plusmail

Net voor het einde van 2014 werd in het Oekraïens parlement gestemd over het lidmaatschap van de NAVO. Nochtans konden ze daar weten dat die intentie bij Rusland zou overkomen als een rode lap op een stier. Doorzetten in die richting zal een verzoening net Rusland bijzonder moeilijk, zo niet onmogelijk maken.

 

Feit is dat de hele Russisch-Oekraïens-Westerse confrontatie grotendeels kan worden opgelost als Oekraïne en het Westen zouden afspreken dat Oekraïne niet tot de NAVO toetreedt en dat in de toekomst ook niet zal doen. Voor Rusland is dat de belangrijkste kwestie.

Maar ze willen dat dit keer wel graag op papier.

De NAVO

Moskou vertrouwt niet langer mondelinge afspraken. Oud-president Michail Gorbatsjov kreeg van de regering Reagan de stellige, weliswaar mondelinge, belofte dat, nu de Koude Oorlog voorbij was, de VS niet van de opportuniteit zouden profiteren om de NAVO naar het Oosten uit te breiden. Maar wat deed Bill Clinton? Hij maakte gebruik van de zwakte van Rusland in de jaren 1990 om net het omgekeerde te doen en de NAVO stilaan uit te breiden tot aan de grenzen van Rusland.

De NAVO kwam in 1994 eerst op de proppen met het zogeheten Partnerschap voor de Vrede. Samen met de vroegere tegenstander praten en oefenen. Om vertrouwen te wekken. Alle voormalige Oost-Europese landen, ook Rusland, werden partners. Op die manier werden landen stapje voor stapje voorbereid voor een volwaardig lidmaatschap van de NAVO. Vijf jaar later, in 1999, was het zo ver. Tsjechië, Polen en Hongarije werden lid. Weer eens vijf jaar later, in 2004 was het de beurt aan Estland, Letland, Litouwen, Slowakije, Slovenië, Roemenië en Bulgarije. En nog maar eens vijf jaar later, in 2009, waren Kroatië en Albanië aan de beurt.

In resp. 2006 en 2008 waren ook Georgië en Oekraïne kandidaat. Op de NAVO-top in Boekarest (april 2008) bestond er echter geen consensus over beide landen. De NAVO besluit alleen in unanimiteit, de VS wilden de twee landen er, onder voorbehoud, graag bij maar een aantal Europese leden (voornamelijk Duitsland en Frankrijk) hadden koudwatervrees. Het lidmaatschap van Georgië werd op de lange baan geschoven, omdat het betrokken was in territoriale conflicten en geen controle had over delen van zijn eigen grondgebied. Om dezelfde reden kon bijvoorbeeld EU-lid Cyprus ook geen lid van de NAVO worden. De vrees bleek niet onterecht. Enkele maanden na de NAVO-top, in augustus 2008, brak de oorlog tussen Georgië en Rusland uit over het van Georgië afgescheurde Zuid-Ossetië. Het was geen goed idee om Rusland te gaan ergeren.

Voor Oekraïne speelde mee dat de Russische vloot voor anker lag op de Krim, dat toen nog integraal deel uitmaakte van Oekraïne. De Russen waren niet van plan om op een bepaald ogenblik zonder slag of stoot hun vloot daar weg te halen om ze te laten vervangen door een NAVO-vloot. Sebastopol en de andere warmwaterhavens van de Krim zijn voor hen van levensbelang voor de controle op de Straat van Kertsj (de toegang tot de Zee van Azov en de belangrijke Russische rivieren Don en Wolga). Verder is de Zwarte Zee via de Bosporus Ruslands uitgang naar de Middellandse Zee (zie de kaart). De Russen zijn nog niet vergeten dat ze tijdens de Krimoorlog in 1856 Sebastopol verloren aan de gecombineerde legers van Frankrijk en Engeland. Het gevolg was dat de Zwarte Zee geneutraliseerd werd en ze de facto geblokkeerd werden doordat er geen enkel Russisch oorlogsschip meer in de Zwarte Zee mocht varen. map oekraïene

Alexander Grushko, in 2009 onderminister van Buitenlandse Zaken van Rusland, zei: “het lidmaatschap van Georgië en Oekraïne in de alliantie is een enorme strategische fout die de meeste ernstige gevolgen voor de pan-Europese veiligheid zou hebben.” Poetin stelde toen dat het toelaten van deze twee landen tot de NAVO een “directe bedreiging” voor Rusland zou vertegenwoordigen. Een Russische krant meldde dat Poetin, tijdens een gesprek met Bush zeer duidelijk liet verstaan dat indien Oekraïne tot de NAVO toetrad het zou ophouden te bestaan.

Toen Oekraïne uiteindelijk dan toch geen lid werd zei Medvedev, toen Russisch president, “de rede heeft het gehaald.

Natuurlijk zijn er naast de NAVO andere kwesties – de handelsrelatie met de EU, de Krim, de Donetsk en Luhansk-enclaves en de prijs van gas voor Oekraïne. Buiten de rebellerende regio’s in het oosten van het land lijken die zaken met wat goede wil, veel diplomatie en koppeling aan allerlei andere bilaterale voor één of meer partijen voordelige afspraken op te lossen.

Economische samenwerking en sancties

Neem nu de EU-kwestie. Oekraïne wil effectief lid worden. Nog maar een paar maanden geleden werd tussen Oekraïne en de EU een vrijhandelspact gesloten. Net dat pact waarom zoveel te doen was met Rusland en dat uiteindelijk tot de coup tegen Yanukovitsj geleid heeft. In principe kan de oplossing erin liggen dat de EU er ook geen bezwaar tegen maakt dat Oekraïne eveneens aansluit bij de door Rusland gesponsorde Euraziatische Economische Unie. Uiteraard zullen er daarvoor heel wat praktische bezwaren moeten opgelost worden. Rusland zal bijvoorbeeld willen vermijden dat de EU op die manier via Oekraïne geen importtaksen meer zou moeten betalen om haar producten op de Russische markt te brengen. In principe kan over die bilaterale samenwerking van Oekraïne echter geen bezwaar bestaan. De EU onderhandelt zelf immers over een Noord-Atlantische handelsovereenkomst met de VS, Canada en Mexico.

 

grafiek Russische import

© The New Republican

De sancties tegen Rusland hebben al negatieve gevolgen gecreëerd voor de EU. Europa is meer onderhevig aan de Russische tegenmaatregelen dan de VS. Een grafiek geeft dit goed aan. Voor de industrie in de EU is vooral de Duitsland het slachtoffer. De Duitse Kamers van Koophandel en Industrie schatten dat tot een kwart van de Duitse bedrijven die in het buitenland zaken doen er nadeel van (kunnen) ondervinden. Maar ook Frankrijk zit in zijn maag met twee door Rusland bestelde Mistral helikopterdekschepen, een contract van 1,2 miljard euro. De levering van het eerste schip had in november 2014 moeten gebeuren. Waar Hollande enkele maanden geleden nog vond dat er geen probleem was voor de levering is hij sindsdien door de VS en anderen teruggefloten. De levering ging niet door. Frankrijk dreigt die 1,2 miljard, met bijhorende boetes erbovenop, terug te moeten betalen. Ook Rusland drijft immers de druk op. Net voor Kerstmis zijn de 400 Russische mariniers die in St-Nazaire in opleiding waren om de schepen te leren bedienen, sine die naar Rusland teruggekeerd. Als het contract opgezegd wordt blijft Frankrijk zitten met de twee oorlogsbodems die het zelf niet kan gebruiken en waarvoor geen andere klanten zijn.

De export van landbouwproducten uit de EU naar Rusland is nagenoeg teruggevallen tot nul. Tot wanhoop van de vlees- en zuivelproducenten, de groente- en fruitboeren en de de visserijwereld. De EU heeft in 2014 al honderden miljoenen euro uitgegeven aan steunmaatregelen voor de landbouwsector en zal dat ook moeten blijven doen in 2015.

Ondertussen zoekt Rusland alternatieven voor die landbouwproducten bij Wit-Rusland, Kazachstan, China, Zwitserland en Latijns-Amerika en wil het meer binnenlandse productie stimuleren. Als de landbouwboycot van Europese producten nog lang blijft aanhouden dreigt de Russische markt voor een groot deel verloren te zijn voor de Europese voedselproducenten. Op industrieel gebied zal de schade iets minder vlug permanent dreigen te worden maar de toenadering tot China, Turkije en Iran is wel reëel.

Dat de sancties Europa pijn doen werd op 5 januari wel zeer duidelijk toen zowel Duitsland als Frankrijk lieten weten dat de westerse sanctionering van Rusland zijn grenzen had bereikt en het alleen maar erger kon worden. Het is een opening twee weken voor een door president Poroshenko bijeengeroepen topoverleg over de crisis in Astana, de hoofdstad van Kazachstan, tussen Rusland, Oekraïne, Duitsland en Frankrijk o.

De woordvoerder van Angela Merkel, Steffen Siebert, zei: “We hebben een heel duidelijk idee van wat echte vooruitgang is. In de eerste plaats het bereiken van de volledige uitvoering van het Minderhedenakkoord en een echte en duurzame wapenstilstand, een communicatielijn tussen gebieden gecontroleerd door Oekraïne en de rebellen en een terugtrekking van zware wapens. Zulke dingen moeten worden voorbereid.

François Hollande van zijn kant stelde veel minder eisen: “Ik zal op een voorwaarde naar Astana gaan. Het moet mogelijk zijn om daar vooruitgang te boeken. Als het alleen maar is om elkaar te ontmoeten en te praten heeft het geen zin. Maar ik denk dat er vooruitgang zal zijn.” Hij zei ook nog andere zaken die op een opening naar Rusland lijken te duiden. Het hele interview met France Inter kan je hier volgen (over Oekraïne vanaf 10:56 minuten).

De eisen van de EU tegenover Rusland gaan vandaag veel minder ver dan enkele maanden geleden. Een bevriezing van de situatie op het terrein en de wapens die effectief zwijgen zal als een vooruitgang verkocht worden en er waarschijnlijk toe leiden dat de sancties alleszins gedeeltelijk zullen versoepeld worden.

Energie

De kwestie van de gasleveringen lijken voorlopig opgelost door het akkoord dat in november tussen Oekraïne en Rusland is getekend met de EU als garant van de betalingen. Dank zij een EU-lening heeft Oekraïne haar achterstallige rekeningen kunnen vereffenen. Het betaalt Rusland nu ook op voorhand voor de leveringen van de volgende maand. De prijzen van olie en gas zijn op de wereldmarkt trouwens scherp gedaald wat een gunstige invloed heeft voor de Oekraïense financiën. Ondertussen zijn er ook enkele broze akkoorden gesloten over de levering van de broodnodige kolen vanuit de bezette gebieden aan Oekraïne. Enkele mijnen zijn er heropend, het grote probleem is echter het transport want vervoer per trein is op door de bombardementen vernietigde spoorlijnen moeilijk zo niet onmogelijk geworden.

Voor het gebrek aan elektriciteit lijkt eveneens een oplossing in de maak. Door gebrek aan brandstof kan Oekraïne niet meer alle stroom produceren die het nodig heeft. De drastische oplossing die het toepaste, de bezette gebieden en de Krim zonder stroom zetten, kon de situatie misschien tijdelijk oplossen maar naast het feit dat het een collectieve bestraffing is voor de bevolking die in die gebieden woont, bleek het ook onvoldoende om te voorzien in de benodigde stroom in de gebieden die Kiev wel controleerde. Rusland heeft op 22 december een contract voor levering van elektriciteit aan Oekraïne gesloten mits de elektriciteitstoevoer naar de Krim ook wordt hersteld. Tussen kerstmis en nieuwjaar ondervond de Krim nog een aantal onderbrekingen tijdens de piekuren maar de situatie lijkt sindsdien verbeterd.

Oekraïne wil nu ook de brandstof voor haar kerncentrales, die tot nog toe vanuit Rusland aangeleverd werd, vanuit het Westen betrekken. In april werd al eens een contract getekend met het Amerikaanse Westinghouse dat zou voorzien in 25% van de benodigde brandstof voor de 15 kerncentrales van het land. Gezien de belabberde situatie van de financiën introduceerde de interim-regering in september 2014 een wetsvoorstel bij het parlement dat voorziet in de verkoop van 40% van Energoatom, het staatsbedrijf dat eigenaar is van alle kerncentrales, aan een buitenlandse investeerder. De bestaande kerncentrales dienen niet alleen aangepast te worden aan de EU-normen. Maar daarnaast wil het land ook twee nieuwe atoomcentrales bouwen volgens westerse ontwerpen.

De Krim

Opvallend in de recente communicatie van Duitsland en Frankrijk over de voorwaarden voor ontspanning en eventuele verlichting van de sancties, is dat de Krim niet eens vermeld wordt. Het lijkt erop dat de het Westen er zich bij neergelegd heeft dat de Krim toch niet meer terug te winnen valt.

Al in maart 2014 vertelde voormalig Amerikaans Minister van Defensie Robert Gates aan Fox News dat de opties met betrekking tot de Krim bijzonder pover zijn. Op de vraag of hij dacht dat de Krim definitief verloren was antwoordde hij onomwonden; “I do.”

In de 12 punten van het Minsk-protocol, dat in september getekend werd en een wapenstilstand moest instellen tussen Oekraïne en de rebellerende gebieden in het oosten van het land, wordt er met geen woord gerept over De Krim.

Zelfs premier Arseniy Yatsenyuk, “Yats” voor de Amerikanen, gelooft er blijkbaar niet meer in. Op een eindejaarspersconferentie in Kiev zei hij dat Oekraïne het lot van de Krim zal moeten overlaten aan toekomstige generaties. “Er is geen snel en eenvoudig antwoord op hoe je de Krim terug naar Oekraïne kan brengen. De Krim was, is en zal altijd Oekraïens grondgebied zijn. Met Gods hulp zullen we in staat zijn om de controle over de Krim terug te krijgen tijdens ons leven. Zo niet, dan zullen onze kinderen of kleinkinderen het moeten doen.

Het Westen noemt het in maart 2014 gehouden referendum waarbij de Krim zich afscheurde van Oekraïne om zich dan onder de Russische vlag te scharen onwettig. Onder andere omdat enkel de bevolking van de Krim daarover had kunnen stemmen en niet alle Oekraïners. Twee maten en twee gewichten repliceerde Poetin. Toen Kosovo zich afscheurde van Servië hebben de Serviërs daar ook niet over mogen stemmen en toch werd Kosovo door het Westen erkend. Dat was niet hetzelfde is de tegenwerping van het Westen.

Wat er ook van zij, welke regeling er ook uit de bus komt, op de Krim zal Rusland in het beste geval alleszins moeten akkoord gaan met een nieuwe referendum onder VN-toezicht. Maar voor zover het mogelijk is om het resultaat te voorspellen hoeft dat voor Poetin geen probleem te vormen. 60% of meer van de bevolking van de Krim is Russisch en de eenheid met Rusland wordt over het algemeen toegejuicht. Ongeveer 10.000 mensen die tegen de afscheuring waren zijn al verhuisd naar andere regio’s in Oekraïne.

Oekraïne heeft er, geholpen door de sancties opgelegd door de Westerse coalitie, ook alles aan gedaan om de inwoners van de Krim tegen zich in te nemen. De betaling van pensioenen en andere uitkeringen is geblokkeerd. De treinen en bussen rijden niet verder dan de grens met de Krim. Vrachtwagens met goederen en ferry’s worden tegengehouden, het water en de elektriciteit worden regelmatig afgesloten ofwel aangerekend aan exorbitante prijzen, de post wordt niet meer gedistribueerd en de signalen van de mobiele telefoons worden geblokkeerd. Dank zij de Westerse sancties werken Visa en Mastercard niet meer zodat de mensen geen afhalingen meer kunnen doen. Tenminste als ze hun geld op een niet-Oekraïense bank hadden staan want die banken zijn er nu gesloten. Wat er met hun spaargeld is gebeurd weet niemand maar ze kunnen er niet meer aan.

Donetsk en Luhansk

Het meest heikele punt is wat er moet gebeuren met de dissidente Donetsk en Luhansk regio’s?

De regio’s zijn sinds de onafhankelijkheid van Oekraïne begin 1990 altijd al anti-hervorming, anti-westers en pro-Russische geweest. De voertaal is er ook Russisch eerder dan Oekraïens. Beide regio’s hebben hun eigen Maidan-revolutie tegen de coupplegers in Kiev willen voeren. Met catastrofale gevolgen. Door de oorlog zijn de kolen- en ijzerertsmijnen, fabrieken, de luchthaven en de transportinfrastructuur zwaar beschadigd. De industriële productie is er met 80% gedaald, de bevolking betaalt er een hoge prijs aan doden en gewonden. Veel woningen zijn kapotgeschoten, de pensioenen en uitkeringen worden niet meer betaald, er is voedselschaarste, het is er koud en meestal is er ook geen elektriciteit voorhanden. Wat ook de uitkomst zal zijn voor die gebieden, (semi-)onafhankelijk, Oekraïens, Russisch, het is een feit dat de kosten voor de heropbouw enorm zullen zijn. Vermits geen enkele van de betrokken partijen hier gezichtverlies wil lijden zal er nog veel water via de Dnjepr naar de Zwarte Zee vloeien voor er een oplossing gevonden wordt waarin alle partijen zich kunnen vinden.

Een van de minst aantrekkelijke mogelijkheden is dat hier opnieuw een bevroren (conflict)gebied ontstaat zoals er al een aantal zijn binnen de grenzen van de voormalige Sovjet-Unie: Abchazië en Zuid-Ossetië (beiden Georgië), Transnistrië (Moldavië) en Nagorno-Karabagh (Azerbaidjan).

Realpolitik

De Amerikaanse diplomaat George Kennan die vaak gezien wordt als de “architect” van de Koude Oorlog zei enkele jaren geleden al dat de uitbreiding van de NAVO zou leiden tot “een nieuwe Koude Oorlog en waarschijnlijk eindigen in een Hete“.

Zbigniew Brzezinski, voormalig Amerikaans presidentieel veiligheidsadviseur, die er in maart 2014 nog voor pleitte om de NAVO-troepen gereed te houden om te reageren tegen de ‘bezetting‘ van de Krim, vertelde verleden maand tijdens een interview aan de Poolse radio: “Een beperkt conflict is gunstiger voor Rusland dan voor ons, omdat het tot de complete ineenstorting van de Oekraïense economie en haar democratisch systeem kan leiden. Wat zou in dergelijke omstandigheden het lidmaatschap van de NAVO Oekraïne opleveren en wat zou het ons opleveren? Men moet dergelijke zaken overwegen en zich niet laten leiden door sentiment of sympathie voor Oekraïne.

Henry Kissinger schreef ook al in maart 2014: “Het Westen moet begrijpen dat, voor Rusland, Oekraïne nooit zomaar een vreemd land kan zijn (…) Oekraïne is gedurende eeuwen een deel geweest van Rusland en hun geschiedenissen zijn verstrengeld (…) Oekraïne moet niet bij de NAVO“.

Over de EU had hij nog het volgende: “De Europese Unie moet erkennen dat haar bureaucratische traagheid en de ondergeschiktheid van het strategische element aan zijn binnenlandse politiek in de besprekingen over Oekraïnes relatie met Europa bijgedragen heeft tot het vervormen van een onderhandeling naar een crisis.

Over de verantwoordelijkheid van de VS zweeg hij wijselijk tenzij in de volgende zin ook de Verenigde Staten bedoeld worden: “Voor het Westen is de demonisering van Vladimir Poetin geen beleid; het is een alibi voor het ontbreken ervan.

Wat bij deze crisis ook weer opvalt is het weinige historische besef, de kortzichtigheid, de improvisatie, noem het gewoon het amateurisme van de VS en het Westen. Steeds opnieuw worden dezelfde fouten gemaakt die weer leiden naar nieuwe fouten tot op een punt dat er geen weg meer terug is. Alleen al in deze jonge eeuw kunnen we de voorbeelden aanhalen van Afghanistan en Irak waar de ‘democratie‘ zou worden gevestigd. In beide landen is het uit de hand gelopen omdat er geen duidelijk plan was en is het Westen met de staart tussen de benen moeten afdruipen. Niet zonder eerst de chaos in de regio groter gemaakt te hebben dan ze al was. Terwijl de situatie ook in buurland Pakistan verslechterd is houdt iedereen er rekening mee dat er in Afghanistan op min of meer korte termijn zal moeten samengewerkt worden met de Taliban. Irak is een verscheurd land waar honderdduizenden doden vielen en dat belaagd wordt door fanatiekelingen van Daesh. Net als Syrië trouwens dat in puin ligt en waar niemand weet wat de oplossing is.

Een ander voorbeeld is Libië, waar het regime van Moammar al-Qadhafi in 2011 omvergeworpen werd. Eens het zover was werd het land aan zijn lot overgelaten wat nu resulteert in een bloedige burgeroorlog waarin tientallen nieuwe al-Qadhafi om de macht vechten.

Het lijkt misschien aangewezen om tegenover Rusland vanuit een ander vaatje te tappen. We kennen waarschijnlijk allemaal Clausewitz’ beroemde citaat over oorlog en diplomatie. Minder bekend is een ander citaat: “Principles and rules are intended to provide a thinking man with a frame of reference.

Francis Jorissen woont in het midden van nergens ergens in Frankrijk, nieuwsgierig, schrijver en free-lance journalist, activist, would-be wereldreiziger en geïnteresseerd in Rusland, de landen die ooit behoorden tot wat men toen 'Het Oostblok' noemde en het Midden-Oosten