Bouterse en de transitiepijnen van Suriname

bouters in actie
Bouterse in actie (foto de Ware Tijd)
Facebooktwittergoogle_plusmail

In de jaren 1980 was couppleger Desi Bouterse militair bevelhebber van Suriname. Sinds 2010 is hij de democratisch verkozen president van zijn land. Hoe gaat het er drie jaar later met Suriname aan toe? Met die vraag in het achterhoofd reisde Walter Lotens nog maar eens naar Paramaribo, sprak met veel Surinamers en las ‘Bouterse aan de macht’. De meningen zijn verdeeld, zeker als het over een korte termijnevaluatie gaat. Op de lange termijn is er volgens sociologe en bioboerin Maureen Silos nochtans hoop.

Aankomen op Zanderij, de Surinaamse luchthaven op vijftig kilometer ten zuiden van Paramaribo, is een beetje thuis komen. Vijftien jaar geleden werd ik hier voor het eerst in een klam tropisch deken gehuld. Sindsdien draag ik Suriname overal met me mee. Ik heb er een nieuwe huid bij gekregen. Drie jaar geleden, tijdens de verkiezingen door Desi Bouterse gewonnen, was ik hier voor het laatst en toch ben ik verrast van de nieuwe aanblik. Er heerst een bouwwoede in dit landje van nog geen 500.000 inwoners. Alleen al op de weg van de luchthaven naar de hoofdstad zag ik tientallen nieuwe warenhuizen, meestal van Chinese signatuur. Ook op mijn vlucht zaten merkwaardig veel Chinezen. Mijn buurman bijvoorbeeld die geen woord Engels sprak. China en ook Brazilië krijgen dit landje in het vizier en – wie weet – op termijn ook meer en meer in hun greep. Nederland verdwijnt dan weer uit de picture – de eens zo talrijk bemande ambassade is flink uitgedund en de ambassadeur is vervangen door een zaakgelastigde – want de regering-Bouterse richt zich steeds meer op de regio en andere bondgenoten zoals China.

Na het overlijden van Hugo Chavez werd ook hier een dag van rouw afgekondigd om de goede vriend van Bouterse en het land, dixit de president zelf, te eren.

Op het vlak van de buitenlandse politiek waait er alvast een heel andere wind dan onder de vorige regering-Venetiaan en Sardjoe. Zowel de Amerikaanse als de Franse ambassadeur hadden lovende woorden over voor de regering-Bouterse, voornamelijk dan voor het internationale optreden.

En wat gebeurt er in de nationale politiek? Ten dele meer van hetzelfde. Dat wil onder meer zeggen het verder torsen en zelfs nog versterken van de molenstenen die Suriname al lang rond de hals heeft hangen: een gemakzuchtig, over geproportioneerd en duur overheidsapparaat  – ongeveer de helft van de werkende bevolking is ‘landsdienaar’ – met het daarbij horende cliëntelisme en nepotisme. Dat ziet er onder deze regering niet echt anders uit, integendeel. De manier waarop politieke figuren als Paul Somohardjo van Pertjaha Luhur en Ronnie Brunswijk van een binnenlandpartij aan politiek pro domo doen zijn mooie voorbeelden van het hoge gehalte van dorpspolitiek die in Suriname bedreven wordt. Er is een ontwerpwet anti-corruptie klaar maar die geraakt maar niet in De Nationale Assemblee, het Surinaamse parlement. Bouterse heeft rond zich een aantal vertrouwensfiguren uit de militaire periode waarvan een aantal flink wat boter op het hoofd heeft, zoals Errol Alibux bijvoorbeeld – ooit premier in de militaire periode – die in de gevangenis heeft gezeten voor gesjoemel met eigendom, maar die onlangs tot ambassadeur ‘op afstand’ met Turkije werd gebombardeerd. Er doet zich een openlijke NDP-isatie voor.

Uit zeer goede bron weet ik dat bewegingen van onderuit, zoals in het district Para bijvoorbeeld, monddood worden gemaakt. Al enkele jaren geleden is in dat district een niet-partijpolitiek gebonden beweging op gang gekomen. Ik sprak daar nu nog eens over met enkele leden van de stuurgroep. Para Force was samengesteld uit burgers van zeer verschillende economische sectoren en maatschappelijke doelgroepen,  die met veel enthousiasme samenwerkten aan het opstellen van een ontwikkelingsplan voor het district.  Die werkwijze werd ook als blauwdruk gebruikt voor de andere Surinaamse districten. Ik heb deze groepen ter plaatse in werking gezien. Het leek mij een mooi voorbeeld van burgerparticipatie dat volledig paste in de decentralisatieplannen die Suriname, gesteund door de IDB, op dat ogenblik doorvoerde. Dat vond ook de stad Leuven, want enkele jaren geleden gingen zij een stedenband aan met Para Force en het district Para. (zie een vorige Uitpers ). Het zag er veelbelovend uit tot na de verkiezingen van 2010. Vanaf toen heeft de nieuwe politieke overheid Para Force afgedankt. Decentralisering werd top down en politiek ingevuld. Burgerparticipatie was voor de nieuwe machtshebbers toch maar een ongeleid projectiel waarop zij geen greep hadden. Dat is jammer en onbegrijpelijk, te meer omdat de grondwet van 1987, geschreven door NDP’ers, participatief democratische principes vooropstelde. Dat is ook jammer voor de stedenband met Leuven die nu ineens opgescheept zit met een weinig vruchtbare uitwisseling met de nieuwe gezagsdragers.

Over het gestaakt proces tegen Bouterse voor zijn verantwoordelijkheid tijdens de decembermoorden door een amnestiewet (zie een vorige Uitpers) hoor je niets meer.

bouterse-aan-de-machtDe journalisten Ivo Evers en Pieter Van Maele van het uitstekende boek “Bouterse aan de macht” noemen Bouterse op het einde van hun inleiding ‘de man die onder de schaduw van zijn eigen verleden uit wil komen’, maar dat doet hij op een niet zo fraaie manier schrijven zij in een epiloog: “De president herschrijft momenteel zijn eigen geschiedenis, hij zet de gebeurtenissen op Fort Zeelandia naar zijn hand, hij censureert hem onwelgevallige schoolboeken en richt musea in die zijn versie van het verhaal vertellen. Daarin zijn de Decembermoorden een pijnlijke, doch noodzakelijke voetnoot en is de staatsgreep een waarachtige revolutie. Maar die zelfgeschreven historie is slechts tijdelijk en ruim interpreteerbaar. Net als er zijn die hem verafgoden, zullen veel Surinamers hem herinneren als de persoon die een staatsgreep pleegde, verantwoordelijk was voor de moord op vijftien tegenstanders en vervolgens als democratisch gekozen president niet in staat was het land bijeen te brengen, maar zichzelf wel vrijwaarde van een gerechtelijk vonnis.” (p. 421)

Het valt me op dat Bouterse in zijn optreden een andere stijl probeert aan te meten. De impulsieve volksmenner probeert zich als een wijs staatshoofd te profileren en leest, zeer ongebruikelijk voor hem, meestal zijn speeches af. Ik zie enige gelijkenis met de houding van iemand als Daniel Ortega, de huidige Nicaraguaanse president, die ook ineens Gods Bazuin heeft gehoord en een verzoenende rol in een ook zeer verscheurde samenleving probeert te spelen. Vóór het halfacht journaal van de staatszender verschijnt er alle dagen een videoboodschap op het scherm met mooie beelden van een werkzaam Suriname met op de achtergrond de zalvende stem van Bouterse die zegt: “Ik vraag u om van uw land te houden, ik vraag u niet om van mij te houden, ik houd wel van u, ik vraag u ook niet of u wilt doen wat ik zeg, ik vraag u om te doen wat goed is voor onze natie, ik vraag u niet of u in mij wilt geloven, ik vraag u alleen of u wilt geloven in het potentieel van het land.” En zo gaat het nog wel even door met zalvende woorden en mooie prentjes. Alle dagen.

Naast deze elementen van ‘meer van hetzelfde’ is er toch ook iets onmiskenbaar nieuws aan de gang in het Land. Paramaribo is niet langer die bijna doodse, naar binnen gekeerde hoofdstad. Er gebeurt heel wat, ook op het vlak van openbare werken. Er worden nieuwe bruggen gebouwd, de asfaltering van het wegennet vordert, aan de waterkant van de Surinamerivier worden palen geheid om het wassende water tegen te houden, er komen nieuwe verkeersrotondes en er zijn, volgens de regering, nog vele nieuwe werken in aantocht. Vanaf dit schooljaar kunnen alle kinderen in het land tijdens de middaguren ook op school blijven: er wordt dan voor eten gezorgd en voor extra activiteiten. Ook de steun voor oudere Surinamers wordt lichtjes opgetrokken en de regering belooft nog meer sociale woningbouw. De regering-Bouterse heeft electoraal de wind in de zeilen, want volgens een recente opiniepeiling van het onderzoeksbureau Idos staat bijna driekwart van de bevolking achter het beleid van de president. Mocht er opnieuw gestemd worden dan zou de NDP opnieuw de grootste partij worden met 35 procent van de stemmen, wat meer is dan in 2010. De oppositiepartijen VHP en NPS verliezen zienderogen veld.

Gaat de wankele schatkist die alle maanden gebukt gaat onder de zware loonlast van de ambtenaren al deze genereuze gebaren kunnen blijven verteren? Is Bouterse niet te veel aan het beloven?  De macro economische cijfers voor het land zijn niet ongunstig. Er is een groei van om en bij vier procent.. Bovendien kan Suriname op dit ogenblik mee surfen op de hoge goudprijs en heeft de overheid betere voorwaarden afgedwongen bij het multinationale goudbedrijf Iamgold. Voortaan zouden in totaal 58% van de netto verdiensten uit deze grote goudoperaties terugvloeien naar Suriname.  Koken kost geld al was het maar om de maandelijkse lonen aan de talrijke landsdienaren te betalen. De staat heeft geld nodig en wil daarom aandelen van de staat bij de Hakrinbank en de Landbouwbank verkopen.

Van de kant van de oppositie hoor je op dit ogenblik zeer weinig. Ze vinden vooral dat deze regering veel te ondoordacht in de schatkist zit te graaien waarover de sobere Venetiaan tijdens zijn regeerperiodes zo angstvallig waakte. Ook de pers, sowieso al zeer gezagsgetrouw in dit land, laat amper kritische geluiden horen. Is er bovendien angst aanwezig in dit land? Van Maele en Evers beschrijven zeer uitvoerig hoe Bouterse steeds meer macht naar zich toe begint te trekken ten koste van het parlement en de eigen ministers en na anderhalf jaar is het voor hen duidelijk dat oude gewoontes weer bij hem bovenkomen. Is daar intimidatie bij afkomstig uit zijn omgeving? Een jonge vrouw die een protestbetoging tegen de amnestiewet wilde organiseren vond een envelop met een kogel in haar bus. Dat is niet zo vriendelijk. Het ziet er in elk geval niet naar huis dat Bouterse snel van het politieke toneel zal verdwijnen, tenzij zijn leeftijd (68 jaar) en zijn gezondheid – er wordt gefluisterd dat hij een nierpatiënt zou zijn – hem parten gaan spelen. In hun besluit drukken Van Maele en Evers uit dat Bouterse pas uit de politieke arena zal verdwijnen op het moment dat hij zijn laatste adem uitblaast – en dan laat hij naar verwachting een loodzware erfenis na. Dat klinkt niet zo vrolijk.

Pieter Van Maele en Ivo Evers hebben een politieke analyse gemaakt op de korte termijn. Maureen Silos, een Surinaamse sociologe met een ruime internationale oriëntering en ervaring, trekt het analyseplaatje veel verder open. Zij benadert de huidige ontwikkelingen in Suriname vanuit een historisch en evolutionair kader. Vanuit die optiek beschouwt zij Bouterse als een interessante transitiefiguur. Silos legde voor een Surinamer een a-typisch traject af: zij studeerde in Nederland, deed onderzoek in de Verenigde Staten en woonde en werkte ook een jaar in Moscou.  Zij is van huize uit socioloog, maar heeft zich intussen omgeturnd tot bioboerin. Als oprichter van The Caribbean Institute promoot zij voedselveiligheid en inkomenszekerheid in de sector van de Surinaamse Tuinbouw. Als socioloog aarzelt ze niet om in haar beschouwingen ook voortdurend psychologische elementen te betrekken, waardoor ze eigenlijk beweegt tussen twee wetenschappelijke onderzoeksterreinen.  Dat maakt haar tot een boeiende intellectueel, die zich echter ook niet te goed voelt om door de velden te banjeren en op de markt onbespoten groente te verkopen. Zij schreef het inspirerende boek ‘Onderontwikkeling is een keuze’ waarin zij een ambitieuze poging doet om inzichten uit de sociologie, de economie, de politicologie, de systeemtheorie, de geschiedenis van de menselijke evolutie en het bewustzijnsonderzoek met elkaar in verband te brengen.i Volgens haar komt onderontwikkeling voort uit de weigering van de Surinaamse samenleving een keuze te maken voor rationalisatie van het bewustzijn en voor zelfverantwoordelijkheid.

“Als we vanuit een lange historische, evolutionaire benadering vertrekken dan is de periode die we nu beleven onder de regering-Bouterse een fascinerende fase in de evolutie van deze samenleving, maar die evolutie staat natuurlijk niet los van de evolutie van de planeet en van alle dramatische veranderingen die er op dit ogenblik plaats vinden in denken en voelen. Het oude paradigma waarmee we naar de wereld keken en ermee omgingen is in crisis, ook op het persoonlijke emotionele en spirituele niveau. Die crisis moet niet per definitie negatief zijn.  Het loslaten van wat vertrouwd is in je persoonlijke ontwikkeling gaat met veel pijn gepaard. Diezelfde traumatische ervaringen maken samenlevingen ook mee. Ook planetair,” zo begint zij aan een lang verhaal.

Maureen Silos spreekt vol overgave en zonder onderbreken.  Soms ratelen haar zinnen als de kogels uit een machinegeweer. Bovendien verandert ze ook zeer snel van taalregister. Silos vermengt haar afstandelijke, academische zegging voortdurend met spontane uitroepen als ‘mijn gunst’ en ‘schatje’, meestal gevolgd door een klaterende lach.
“De grootste fout die de oude Surinaamse politiek gemaakt heeft, is dat zij binnen dat oude wereldbeeld is blijven hangen. Zij zijn er als het ware de gevangenen van geworden.  De oude politici hebben zich niet kunnen aanpassen aan een nieuwe dynamiek die nu wel aan het ontstaan is. En zij zijn weggestemd in 2010. Ze zijn een anachronisme geworden. Ik heb de indruk dat in de entourage van Bouterse mensen aanwezig zijn die haarscherp analyses kunnen maken en inspelen op die nieuwe dynamiek. Dat merk je aan de speeches die Bouterse steeds meer afleest. Er is duidelijk een denktank achter hem aanwezig die het politiek spel in dit tijdsgewricht in Suriname snappen en daarom krijgt deze regering de groep van jongeren mee. De min 35-jarigen denken niet langer exclusief in termen van etnische identiteit. Zij willen ook niet langer leven in die sfeer van paternalisme en cliëntelisme. Je ziet in die groep ook heel veel entrepreneurs die zeer dynamisch bezig zijn. De NDP met natuurlijk al zijn tegenstrijdigheden en drama’s gaat ervoor en krijgt die grote groep achter zich.  De verpakking van die boodschap en de retoriek die daar rond geweven wordt, is bij  tijden briljant. Let wel: ik zeg dit alleen als nuchtere waarnemer vanuit een lang  termijnperspectief zonder in te gaan op de korte termijnpolitiek, met name de privé-agenda van Bouterse, de toestand rond de amnestiewet, de politieke benoemingen van deze regering en ga zo maar door.” Ze zegt het nogmaals en met veel nadruk.
“ Vanuit die historische optiek beschouw ik Bouterse als een transitiefiguur tussen het oude en het nieuwe dat zich nu onder het radarscherm in Suriname aan het ontvouwen is. Vanuit die optiek is hij ook een tijdelijke figuur, want net zoals deze planeet gaat Suriname een nieuw tijdperk in met een nieuwe manier van kijken, denken, voelen en doen. Ik denk dat deze regering al die vastgeroeste dingen die door de oude politiek al zestig, zeventig jaar in dit land werden gedaan aan het losweken is. Dat is een fascinerend proces, waarvan we helemaal geen uitkomst kennen.  Natuurlijk niet. Het gaat trouwens niet om een systematische vernieuwingbeweging. De politieke partijen die we kennen zijn ook anachronismen geworden in deze tijd van de wereld. En niet alleen politieke partijen, ook vakbonden en ngo’s functioneren nog steeds volgens dat oude paradigma. De nieuwe entrepreneurs hebben geen organisaties met een topzwaar bestuur, maar soepele netwerken die snel en efficiënt kunnen opereren. Er zijn nieuwe hybride vormen van anders omgaan en werken met elkaar aan het ontstaan. Die dynamiek ontstaat van onderuit en meestal niet vanuit de staat die in vele gevallen ook een anachronisme is geworden.  ‘Onderuit’ dan zeer breed geformuleerd, want het gaat voor mij niet om het proletariaat in de marxistische terminologie, maar om een nieuwe generatie op deze planeet  die elkaar vindt over alle oude scheidslijnen heen.  Die jongere generatie incarneert het nieuwe en die generatie is verschrikkelijk moedig.  De homo colonicus, de in de koloniale periode onderdanig gemaakte mens, waarover ik het had in ‘Onderontwikkeling is een keuze’ is biologisch aan het uitsterven. In de veranderende tijdgeest die we nu beleven moet de oude politiek wel verdwijnen.  De VHP inspireert niemand meer en de NPS is mordood, alleen weten sommige hardliners nog niet dat deze partij ten grave wordt gedragen. Ik ben 61 jaar en ik hoop dat ik nog een tijdje leef om een aantal van die fascinerende en radicale veranderingen mee te maken. Ik weet zeker dat ze gaan komen. Het is aan ons om daartoe een kleine bijdrage te leveren. Ik ben liever hier om dat mee te maken dat in Santa Monica, California of dan in Nederland  omdat je hier een open field hebt terwijl ik daar aan de universiteit onder de publiceerdruk stond binnen de grenzen van mijn discipline. Dat is een gevangenis. Hier heb ik vrij spel. Dat geldt voor de meeste landen van het Zuiden.” Maureen trekt haar lachregister nog eens open, zoals ik dat van haar gewend bent.

“De kracht van die landen uit het Zuiden is dat wij veel minder in ons DNA die beperkingen ondervinden die zijn ingebouwd in de westerse manier van omgaan met de natuur. Landen als Suriname worden gecriminaliseerd omdat wij drugs leveren, maar niemand sprak over de vraagzijde  vanuit het Westen.  Wij beginnen onder die druk onderuit te geraken en dat biedt ons de gelegenheid om onze eigen identiteit met veel meer ruimte en vrijheid te gaan formuleren. Onze planeet is in crisis, in alle dimensies. Op elke lokaliteit, zowel in het Noorden als in het Zuiden, zoeken mensen naar antwoorden op die crisis. Elke lokaliteit heeft haar helden, die vaak met grote persoonlijke opofferingen de motor zijn van de opkomende nieuwe tijd. Het zijn die nieuwe kleine sociale bewegingen die overal ontstaan die de oude politiek kunnen verdrijven. Mensen worden autonomer, ze worden niet meer verlamd door autoritair leiderschap. Dat is fantastisch. Dat noem ik anarchie in gezonde vorm. Leiderschap wordt nu functioneel. Ik heb ooit gezegd: Desi Bouterse komt niet van een andere planeert. Hij is een emanatie van deze samenleving, een product van ons. Waar het om gaat is dat wij nog steeds niet bij ons zelf hebben durven nagaan hoe het komt dat we dit hebben kunnen creëren. Wat is er dan toch in ons dat Bouterses mogelijk heeft gemaakt? Nu zou het onmogelijk zijn om in Suriname nog eens een militaire coup te krijgen zoals in 1980. Mensen zijn veel mondiger geworden. Zolang we geen medeverantwoordelijkheid nemen over dat fenomeen gaan we ons echter zelf niet vrij maken. Natuurlijk moeten we al die rotzooi van die decembermoorden blijven afwijzen,  maar zolang die autoritaire voedingsbodem blijft en we daarover niet kunnen reflecteren, zullen we ook de volgende stap niet kunnen zetten.  Op dat vlak hebben leiders als Venetiaan en Sardjoe verschrikkelijk gefaald. Ze hebben de Surinamers niet geholpen om deze reflectie te doen, want uiteindelijk zijn zij dezelfde, maar dan zonder een pistool. Mijn enige religie is evolutie. Ook Bouterse is ook maar een transitieperiode.  Er zal een moment komen – en ik hoop die nog te kunnen meemaken – dat deze reflectie zal gebeuren zonder een zondebok te maken. We zijn allemaal mede verantwoordelijk en we moeten met zijn allen in therapie.”

Borgerhoutenaar Walter Lotens (°1942) noemt zich een glokale burger. Deze gepensioneerde leraar, mede-oprichter van de Actiegroep Kritisch Onderwijs (AKO), moraalwetenschapper, publicist en Latijns-Amerikawatcher schreef voor LA Chispa, een Nederlandstalig magazine over Latijns-Amerika en de Cariben, het Belgische De Reiskrant en voor de Surinaamse krant “De Ware Tijd” en nu voornamelijk voor de webzine voor internationale politiek uitpers.be, waarin hij niet alleen uitvoerig aandacht besteed aan Latijns-Amerika, maar ook aan het Antwerpse mobiliteitsdossier.